آراقيطون (بابا آدم)

به فارسى به آن «بابا آدم» و «فيل گوش» گويند و در كتب طب سنتى با نامهاى «لوف كبير» ، «آراقيطون» و «فيلجوش» آمده است. به فرانسوى Bardane و Glouteron و Gratteron و "Greatteau" و "Herbe aux teigneux"زيرا سابقا از برگ و عصارۀ برگ آن در فرانسه براى معالجۀ كچلى استفاده مىشده است و به انگليسى Burdock وCockle-bur گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Compositae تيرۀ فرعى Tubuliflorae نام علمى آن Arctium lappa L. و مترادف آن Lappa major Gaertn. و Arctium majus Beh. مىباشد.

مشخصات

بابا آدم گياهى است علفى دوساله به ارتفاع u200a١٢٠u200a-u200a۶٠u200a سانتىمتر داراى ساقههاى منشعب و مانند پوست مار ابلق و پوشيده از كركهاى زبر و خشن است. برگهاى آن پهن موجدار بزرگ. گلهاى آن قرمز به صورت كاپىتول كروى كه پوشيده از فلسهايى است كه به قلابهاى كوچكى ختم مىشود و به همين علت برگ و ميوۀ آن به لباس اشخاصى كه از كنار گياه عبور مىكنند و همچنين به پشم گوسفندانى كهن در اطراف گياه چرا مىنمايند، مىچسبد. ريشۀ گياه دراز كمى ضخيم در حد ضخامت انگشت دست دوكىشكل و داراى مقدار زيادى كربنات دو پتاس و نيترات دو پتاس است، پوست آن قهوهاى و مغز آن سفيد و طعم آن كمى شيرين و بوى آن تهوعآور است. ميوۀ آن پس از رسيدن به صورت فندقه چندوجهى درمىآيد و پس از اينكه كاملا رسيد رنگ آن زرد و حنايى مىشود. در بالاى ميوه دستهاى تار زردرنگ ديده مىشود كه چسبناك است و به پشم گوسفندان در موقع عبور مىچسبد و موجب پخش تخم و گسترش گياه مىشود. تكثير بابا آدم از طريق كاشت تخم آن در شهريورماه و برداشت محصول در اسفند يا ارديبهشتماه سال دوم انجام مىگيرد.

ريشه و برگ گياه موارد استعمال درمانى دارد.

اين گياه در اروپا و آسيا انتشار دارد. در ايران در اطراف تهران، دامنههاى البرز، چالوس، رودبار، زير درختان زيتون، ولىآباد، كوهستانهاى خراسان، كرمان، تفرش و در آذربايجان در قرهداغ حسن بيگلو، نعمتآباد نزديك تبريز، در همدان، اراك، در مازندران و گرگان بهطور خودرو ديده مىشود.

تركيبات شيميايى

در ريشۀ گياه در حدود u200a۴۵u200a درصد مادۀ اينولين ^u200a١u200aوجود دارد. برگها و ريشۀ آن داراى اسانس روغنى فرّار است. در دانههاى آن گلوكوزيد آركتىئين ^u200a٢u200aمشخص شده است و به علاوه دانه آن داراى u200a٢٠u200a-u200a١۶u200a درصد روغن ثابت به رنگ زرد با طعم تلخ است كه شامل مقدار زيادى حدود u200a۶٠u200a درصد لينولئيك اسيد و كمى يعنى حدود u200a١٠u200a درصد اولئيك اسيد است.

در گزارش ديگرى آمده است كه ريشۀ بابا آدم داراى مقدار زيادى كربنات دو پتاسيم و نيترات دو پتاسيم، رزين، و يك گلوكوزيد به نام لاپين ^u200a٣u200aاست.

خواص-كاربرد

در هندوستان از ريشۀ بابا آدم براى تصفيۀ خون، به عنوان مدّر، معرّق و آنتىفلوژيستيك ^u200a۴u200aمصرف مىشود. و از نظر طبيعت بابا آدم طبق رأى حكماى طب سنتى گرم و خشك است. در چين و ژاپن از تخم، ساقه و ريشۀ آن به عنوان مقوى، نيرودهنده، تصفيهكنندۀ خون، زيادكنندۀ ترشح عرق و مدّر استفاده مىشود. از تخم آن در جوشاندهها با عسل و يا با سركه رقيق مصرف مىكنند و از ريشه و ساقۀ آن نيز در جوشانده و يا در تنطورها استفاده مىشود [استوارت]. از جوشاندۀ ساقههاى پربرگ آن براى معالجۀ سرگيجه و روماتيسم و اگر كمى شكر قهوهاى به آن اضافه شود، براى معالجۀ سرخك استفاده مىشود [هو]. در ساير مناطق بيشتر از تخم آن استفاده مىشود و از آن به عنوان ضد عفونى و مدّر [موزيگ و شرام]. و براى معالجۀ نوعى استسقا كه مايع سروز در حفرهها و بافتهاى بدن جمع مىشود، [روا]و به عنوان داروى ضد كرم روده و همچنين براى رفع جوش و دانههايى كه در صورت مىزند [لوئى]استفاده مىشود. ضمنا در معالجۀ ذات الريه [لو]، براى آبسههاى چركى و ناراحتىهاى گلو و حلق [روا]، به عنوان ترياق و در موارد نيش زدن جانوران سمّى و مار [كاريونه و كيمورا]، انفلوانزا و تبهاى مخملك، آبله، خنازير [لو]، يبوست و سرخك [چيو]آن را مفيد مىدانند.

برگ بابا آدم براى پايين آوردن قند خون مفيد است. ماليدن دمكردۀ برگ آن براى ناراحتىهاى جلدى بخصوص براى پوست سر و كچلى نافع است. مرهمى كه از يك واحد عصارۀ برگ بابا آدم و يك واحد روغن زيتون حاصل مىشود براى ماليدن و التيام جراحات و زخم خيلى مفيد است. مقدار خوراك از برگ يا گرد ريشۀ بابا آدم تا u200a۴u200a گرم است و در دمكردهها u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a گرم برگ در هزار گرم آب جوش مصرف مىشود كه در u200a٢۴u200a ساعت بتدريج فنجان فنجان ميل كنند. در مورد تركيب دارويى براى رويش مو به بخش گزنه مراجعه فرماييد.

در فرانسه معمول است از جوشاندۀ u200a١٠٠u200a-u200a۶٠u200a گرم ريشۀ بابا آدم در يك ليتر آب در استعمال خارج براى بيمارىهاى پوست مصرف مىكنند و منظما تا مدتى صبح و عصر روى پوست عضو مورد نظر مىمالند.

عصارۀ ريشه بابا آدم: ريشۀ بابا آدم u200a١u200a واحد، آب مقطر u200a٨u200a واحد. ريشه را قطعه قطعه كرده و مدت u200a١٢u200a ساعت در u200a۵u200a واحد از آب مىخيسانند و با فشار صاف مىكنند و تفاله را در ما بقى آب مىخيسانند و با فشار صاف مىكنند و دو صافشده را مخلوط كرده، مىگذارند تهنشين شود و صاف روى آن را با انحراف برداشته در حمام ماريه به قوام عصارۀ نرم تبخير مىكنند. اين عصاره از عوامل مقوى است و مقدار خوراك آن u200a١٠u200a-u200a١u200a گرم مىباشد.

دمكردۀ ريشۀ بابا آدم براى تصفيۀ خون: ريشۀ بابا آدم u200a٣٠u200a گرم، مغز ريشۀ شيرينبيان u200a٣٠u200a گرم، ريشۀ تاجريزى u200a٣٠u200a گرم، آب جوش u200a١٠٠٠u200a گرم. مخلوط اينها را در آب در حدود نيم ساعت دم مىكنند و بيش از نصف آن را در روز ميل مىنمايند.

جوشاندۀ ريشۀ بابا آدم براى رفع سوداوى: ريشۀ بابا آدم را با هموزن آن ريشۀ راسن جوشانده و پس از خنك شدن روى پوست مىمالند خارش خيلى زود رفع مىشود.