گيّاك

به فارسى گيّاك و در كتب طب سنتى با نامهاى «گياك» و «كياكو» و «خشب القديسين» (به چوب آن كه مصرف دارويى دارد» آورده شده است. به فرانسوى Gaīac و Gaīac officinal و به انگليسى Pockwood گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Zygophyllaceae نام علمى آن Guaiacum officinale L. و مترادف آن Guaiacum bijugum Stokes.مىباشد.

مشخصات

درختچهاى است با شاخههاى كمى متورم برگها متقابل مركب از u200a٣u200a-u200a٢u200a جفت برگچه، هر برگچه بىكرك تخممرغىشكل به رنگ سبز روشن است. و گلهاى آن آبى، ميوۀ آن به شكل كپسول زرد مايل به قرمز داراى دو خانه كه محتوى دانههاى آن است.

اين درخت بومى مناطق شمالى امريكاى جنوبى، ونزوئلا، كلمبيا مىباشد. چوب آن خيلى سخت و در نجارى زينتى مصرف دارد و ضمنا سابقا براى ساختن چرخهاى آسيا و نظاير آن به كار مىرفته است.

تركيبات شيميايى

در چوب درونى گياه كه مصرف دارويى دارد رزين مخصوصى يافت مىشود كه از عصارۀ آن مادۀ گاياكول ^u200a١u200aبا بوى شبيه كرئوزوت و مادۀ گاياسن ^u200a٢u200aبا بوى شبيه بادام تلخ گرفته مىشود. بررسى ديگرى نشان مىدهد كه در رزين گياه مقدار زيادى اسيد گاياكونيك ^u200a٣u200aاز نوع آلفا و بتا وجود دارد و همچنين مقدارى اسيد گايارتيك ^u200a۴u200aو اسيد گاياسينيك ^u200a۵u200a، اسيد گاياسيك ^u200a۶u200aو يك مادۀ زردرنگ و وانيلين ^u200a٧u200aيافت مىشود.

از نظر مصرف دارويى بيشتر چوب آن در بازار عرضه مىشود ولى از پوست و گاهى از ريشه آن نيز استفاده مىشود. چوب آن به شكل قطعاتى بريدهشده منظم فروخته مىشود. پوست آن خاكسترى و چوب آن سخت و صمغى و داراى طعمى تلخ است. مغز چوب با رنگ زرد مايل به سبز و داراى بلورهاى درخشندهاى از اسيد بنزوئيك است. گاياكول كه مادۀ عامل رزين آن است و در كرئوزوت نيز وجود دارد مادهاى ت خيلى ضدعفونىكننده و براى بىحسى موضعى بسيار مؤثر است. در دامپزشكى مصرف زياد دارد.

خواص-كاربرد

گياك از گياهانى است كه جديدا يعنى در دو سه قرن اخير در ليست گياهان دارويى مشرقزمين وارد شده زيرا در كتب سنتى كه يكى دو قرن اخير نوشته شده و منتشر شده است نام اين گياه نيز برده شده و در مورد خواص آن بحث شده است. شايد هم قبلا در كشورهاى دنياى جديد مورد بحث و فحص حكما بوده است. از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى چوب گاياك گرم و خيلى خشك است و از نظر خواص ضدعفونىكننده، خنككننده و براى اكثر بيمارىهاى بلغمى، سوداوى و خونى نظير فلج، سستى، دردهاى مفاصل، سياتيك، نقرس، جذام، اقسام سيفيليس و زخمهاى بد نافع است. در مورد سيفيليس و زخمهاى بد معتقدند چوب گياك اثرى قوىتر از چوب چينى و عشبه مغربيه دارد و لذا در هر مورد كه در نظر بوده است از چوب چينى و عشبه براى معالجۀ سيفيليس استفاده نمايند، خردههاى چوب گياك را با خردههاى چوب چينى و عشبه مخلوط كرده و خيسكردۀ آن را مصرف مىنمودهاند.

روش تهيۀ اين شربت اين است كه چوب گياك را گرفته و با سوهان آن را كاملا ريز و خرد مىنمايند و به صورت خاك ارّه درمىآورند و با چهار برابر وزن آن چوب چينى كه آن را هم خرد كردهاند مخلوط كرده و مخلوط را در u200a۵u200a برابر وزن هر دو چوب عرق تقطيرى قند دو آتشه و سه آتشه مىخيسانند و در ظرف چينى و يا شيشهاى ضخيمى ريخته و درب آن را خوب مسدود مىنمايند كه بخار از آن بيرون نرود و تا u200a۴٠u200a روز در آفتاب مىگذارند و مرتبا به هم مىزنند پس از آن صاف كرده و در شيشه مىريزند. اگر خوب تهيه شده باشد، رنگ شربت حاصل سرخ ياقوتى شفاف مىباشد و علامت خوبى آن اين است كه اگر قدرى از آن را در فنجان ريخته و روى آب بريزند به رنگ شير درمىآيد. مقدار مصرف اين شربت براى مزاجهاى معتدل u200a۴٠u200a-u200a٣۵u200a گرم در روز، براى اشخاص قوى u200a٧٠u200a-u200a۶٠u200a گرم در روز است و بايد u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a روز اين مقدار دارو را مصرف كنند. معمولا پس از u200a٢٠u200a روز آثار بهبودى ظاهر مىشود.

ممكن است به جاى عرق قند ساير عرقهاى مناسب مانند عرق گاوزبان، عرق شاهتره، عرق بادرنجبويه به كار رود و خرده چوب در آن ريخته و خيسانده شود. در دوران خوردن اين شربت بيمار بايد رژيم غذاى بىنمك داشته باشد، آب نيمگرم بخورد خلاصه كليه پرهيزهايى كه دستور آن در بخش چوب چينى داده شده مراعات كند.

به علت گرم و خشك بودن گياك در دوران مصرف آن عوارضى نظير خشكى دهان، كم شدن اشتها بروز مىنمايد. مصرف زايد بر حد مجاز آن عوارض و ناراحتىهايى در جهاز هاضمه و معده و روده ايجاد مىكند لذا بايد مصرف آن زير نظر پزشك و در حد مجاز باشد.

شربت ضد روماتيسم گياك: رندهكردۀ چوب گياك u200a٣u200a واحد، قند u200a١٠u200a واحد، آب مقطر به مقدار كافى. چوب را در u200a٣٠u200a واحد آب بجوشانند و صاف كنند و تفاله آن را در u200a٣٠u200a واحد ديگر آب جوشانده و صاف كنند و دو صافشده را مخلوط كرده تبخير نمايند. تا u200a۶u200a واحد بماند. بعد قند را افزوده و تبخير كنند تا قوام آيد و اين شربت معرق و ضد روماتيسم است و مقدار خوراك آن u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a گرم است.

جوشاندۀ گياك:u200a۵٠u200a گرم چوب گياك رندهشده را به مدت يك ساعت در مقدارى آب بجوشانند كه پس از صاف كردن u200a١٠٠٠u200a گرم شود و بگذارند تهنشين شود و صاف روى آن را بردارند و فنجان فنجان مصرف كنند. اگر u200a١٠u200a گرم گرد مغز ريشۀ شيرينبيان به آن اضافه كنند اثر بهترى دارد و محرك و معرّق است.

جوشاندۀ معرّق ضد روماتيسم گياك:u200a۴٠u200a گرم چوب رندهشدۀ گياك را در u200a١۵٠٠u200a گرم آب بجوشانند تا نصف شود و صافشدۀ آن را u200a۶u200a قسمت نمايند و روزى u200a٣u200a قسمت صبح و ظهر و شب ميل كنند. براى رفع نقرس و روماتيسم مفيد است.

عصارۀ گياك: چوب گياك رندهكرده u200a١u200a واحد، آب مقطر u200a١٨u200a واحد. ابتدا چوب رندهشده را در u200a٩u200a واحد آب مدت يك ساعت بجوشانند و صاف كنند و تفاله را در u200a٩u200a واحد ديگر آب مدت يك ساعت بجوشانند و u200a١٢u200a ساعت بگذارند بماند و صاف روى آن را برداشته با صافشدۀ اولى مخلوط نمايند و تبخير كنند تا به غلظت عصارۀ نرم درآيد و بعد u200a٨u200a/u200a١u200a واحد الكل u200a٨٠u200a درجه به آن افزوده و خوب مخلوط نمايند و مجددا به قوام عصاره تبخير نمايند و حفظ كنند. مقدار خوراك اين عصاره كه معرّق و ضد روماتيسم است u200a١٠u200a-u200a١u200a گرم بهطور حب مىباشد.

الكسير ضد روماتيسم و نقرس: مرّمكى u200a٣u200a واحد، رزين گياك u200a۴u200a واحد، صبر زرد u200a۴u200a واحد و الكل u200a۵٢u200a درجه u200a٣٠٠u200a واحد. و هريك از مواد را جداگانه در u200a١٠٠u200a واحد الكل حل كنند و محلولها را مخلوط نموده با كاغذ صاف كنند براى رفع روماتيسم و نقرس هر روز صبح u200a٣٠u200a-u200a١٠u200a گرم از اين الكسير خورده شود. اين الكسير چون صبر زرد دارد به عنوان مسهل هم اثر خواهد داشت.