درمنهها - افسنطينها

درمنه و افسنطين نامى است كه در زبان فارسى به اغلب قريب به اتفاق گياهان جنس Artemisia كه در ايران مىرويند، گفته مىشود. اين گياهان از خانوادۀ Compositae تيرۀ فرعى Radiae هستند، داراى گونههاى مختلفى با نامهاى متفاوت مىباشند كه اغلب آنها داراى برگهاى تلخ و معطّر و خواص دارويى كموبيش شبيه به هم مىباشند. هريك از گونههاى درمنه در كتب و اسناد و مدارك طب سنتى با نام خاصى ذكر شده و در ايران نيز با نامهاى مخصوص و محلى شناخته مىشود. در اين كتاب شرح نام و مشخصات و خواص دارويى تعدادى از اين گياهان كه مورد توجه در طب سنتى هستند، از جمله افسنطين كبير، افسنطين بحرى، شيح، برنجاسف و چند گونه ديگر آورده شده است.

افسنطين كبير

در كتب طب سنتى و به فارسى با نامهاى «افسنطين» و «ابسنطين» و «مروه» و «كشوثاى رومى» و به عربى «خترق» و به هندى ولايتى «افسنطين» نامبرده مىشود. به فرانسوى Absinthe و Armoise absinthe و Grande absinthe وHerbe saint و Absinthe commune و Alvine و Armoise amere و Herbe aux vers و. . . و به انگليسى Worm wood و Sage brush و Absinth و Absinthe گفته مىشود.

گياهى است از خانوادۀ Compositae تيرۀ فرعى Radiae نام علمى آن Artemisia absinthium L. و نامهاى مترادف آن Absinthium vulgare Lam. و A. officinale Brot. مىباشد.

شليمر نام علمى افسنطين كبير را Absinthium artemisia ذكر مىكند كه نامهاى محلى آن در تبريز «قورت اودى» و در شمال ايران «خاراگوش» مىباشد ^u200a١u200a. و اضافه مىنمايد كه اين گياه افسنطين كبير در طالش در ارتفاعات كوههاى آقولر و در گيلان بين رودبار و لاكه به فراوانى انتشار دارد و معتقد است كه مصرف افسنطين كبير را به عنوان داروى مؤثر ضد كرم روده و معده در ايران دكتر Dr Cormack ، طبيب مخصوص عباس ميرزا (وليعهد) ، آغاز كرد.

مشخصات

افسنطين كبير يا افسنطين بهطور كلى گياهى است علفى، پايا و خيلى سازگار با شرايط نامساعد رويش. بلندى ساقه آن u200a١u200a-u200a۵u200a/u200a٠u200a متر و داراى شاخههاى متعدد خاكسترىرنگ است. برگهاى آن داراى بريدگىهاى خيلى عميق به رنگ سفيد نقرهاى، پوشيده از تارهاى نازك كه در حقيقت غدههاى كوچكى هستند به شكل مو يا تار نازك ديده مىشوند. گلهاى آن زردرنگ كه در يك مجموعه كاپى تول مدوّر و كروى در تابستان ظاهر مىشوند. ميوۀ آن خشك، كوچك، بدون كاكل است. از تمام اعضاى گياه بوى قوى و نافذى استشمام مىشود. برگهاى آن تلخ است. بوى آن طورى قوى است كه قطعات كوچك برگ و گل گياه اگر در گنجه لباس گذارده شود، موجب گريز حشرات و بيد مىشود.

افسنطين در مناطق مختلف اروپا، آسيا و در كشورهاى ايران و هندوستان (كشمير) و روسيه (سيبريه) انتشار دارد. در ايران در مناطق شمال در كوههاى گيلان، طالش، آستارا، عمارلو و همچنين در دامنههاى كمارتفاع البرز تا u200a٢۵٠٠u200a متر ارتفاع و در دماوند مىرويد.

تكثير آن از طريق كاشت بذر آن و يا با تقسيم كردن گياه و كاشت آن در بهار انجام مىگيرد. دامهايى كه از اين گياه بخورند گوشت آنها يك مزۀ نامطبوعى مىگيرد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه افسنطين كبير يك گلوكوزيد تلخ به نام آبسنطين ^u200a١u200aو اسانس روغنى است. معمولا اسانس و گلوكوزيد در غدههاى شبيه به مو و تار كه سطح خارجى گياه را پوشيده، يافت مىشود. به علاوه يك تركيب متبلور نيز در گياه مشخص شده بنام مادۀ تويون ^u200a٢u200a، كه به همراه تويول ^u200a٣u200aو چند ماده ديگر، اسانس اين گياه را مىسازند.

مادۀ تويون يك ستون ^u200a۴u200aاست كه معمولا مادۀ عامل گياه سرو تبرى ^u200a۵u200aاست. اين ماده در اسانس افسنطين نيز به مقدار زياد وجود دارد و به نظر مىرسد كه عامل مضرّ موجود در برخى از ليكورهاى افسنطين همين ماده است. منظور از ليكور در اينجا ليكور اشتهاآور Absinthe است كه سابقا در فرانسه تهيه مىشد، ولى از سال u200a١٩١۵u200a تهيه و توليد و مصرف آن ممنوع گرديده است. معمولا سرشاخههاى گلدار و گل و برگ گياه مصرف در طب سنتى دارد.

خواص-كاربرد

در هند از دمكرده گياه افسنطين به عنوان ضد انگل شكم و تونيك در تبهاى نوبهاى استفاده مىشود. اثر ضد تب افسنطين در مورد تبهاى نوبهاى از كيسين خيلى بيشتر است. افسنطين مدّر است و لذا در موارد آب آوردن نسوج تجويز مىشود.

افسنطين در رفع حالت قطع عادت ماهيانه زنان جوان كه ناشى از ضعف مفرط يا ركود فعاليت رحم است، بسيار مؤثر است. دمكردۀ u200a۵٠u200a گرم گل و سرشاخههاى گلدار گياه در u200a١٠٠٠u200a گرم آب جوش به عنوان كمك به هضم غذا و رفع گاستريت و براى ازدياد ترشح صفرا مفيد است. افسنطين از نظر طبيعت طبق رأى حكماى طب سنتى گرم و خيلى خشك است. عصارۀ آن از نظر حرارت گرمتر از شاخه و برگ آن است. گل و تخم آن از نظر خواص از ساير قسمتهاى گياه قوىترند.

در مورد خواص آن معتقدند بازكنندۀ مجارى و عروق است و اشتهاآور و مقوى و تونيك مىباشد. قابض و تلخ است. مسهل صفرا و زردآب و ساير اخلاط تلخ كه در معده جمع شده باشند، مىباشد و با افتيمون و اسطوخودوس پاككننده شكم و مسهل سودا است و براى سردرد، لقوه، سستى اعضا، رعشه، صرع، سكته، كابوس، سرگيجه، ماليخوليا، خوابآلودگى و بيمارىهاى چشم، گوش، دهان، حلق، معده، كبد و دردهاى اعصاب مفيد است. آشاميدن دمكردۀ آن يا عصارۀ آن براى پاك كردن سينه از اخلاط و براى تقويت معده و كبد و طحال و رودهها و رحم و ركتوم و براى دفع كرمهاى روده و درد بواسير و مفاصل مفيد است و به علاوه براى رفع درد معده و آوردن اشتهاى طعام بسيار مؤثر است. اگر تا u200a١٠u200a روز هر روز صد گرم از آب دمكردۀ آن را بياشامند براى آوردن اشتها كه زوال آن از سردى بوده باشد و همچنين براى معالجۀ يرقان بسيار نافع است. خوردن دمكردۀ آن به تنهايى و يا با عسل و يا با افتيمون براى طحال بسيار نافع است. ماليدن دمكردۀ آن با سركه براى درد مفاصل حاد و اگر دمكردۀ آن را با موم و روغن گل سرخ يا روغن حنا به صورت دمكرده يا به صورت ضماد بمالند، براى رفع درد تهيگاه، درد معدۀ كهنه، كبد، بواسير، شقاق ركتوم و درد ركتوم و سفتى رحم نافع است. شياف آن با موم براى اخراج انواع كرم از شكم و شياف آن با عسل در مهبل براى ازدياد ترشح عادت ماهيانه مفيد است.

خوردن دمكردۀ آن به تنهايى و يا با برنج و يا با عدس براى كشتن اقسام كرم معده و روده و همچنين به عنوان مسهل نافع است. ضماد آن يا آشاميدن u200a۵٠u200a گرم دمكردۀ آن براى گزيدگى عقرب نافع است. اگر با روغن زيتون مخلوط و به بدن بمالند مانع هجوم و گزيدن پشهها مىشود. گرد آن براى گريزانيدن حشرات مفيد است. افسنطين براى دهانۀ معده مضّر است و ضرر مصرف عصارۀ آن بيشتر از مصرف خود گياه است. و ايجاد سردرد مىكند، از اين نظر سردمزاجان آن را بايد با انيسون و مصطكى و گرممزاجان با شربت انار بخورند. مقدار خوراك از جرم گياه u200a١٠u200a-u200a۵u200a گرم و در دمكرده تا u200a١٠u200a گرم است. اگر بخواهند گياه را مستقلا به صورت گرد مصرف نمايند، براى رفع قبوضت شديد آن توصيه مىشود كه با روغن بادام آن را چرب نمايند.

مقدار خوراك از عصارۀ آن تا u200a۴u200a گرم است. در فرانسه معمول است u200a١۵u200a گرم گل و سرشاخههاى گلدار گياه را در نيم ليتر سركه سفيد، مىريزند و يك شب آن را روى آتش ملايم با درجۀ حرارت u200a٣٠u200a درجه سانتىگراد، مىخيسانند و سپس آن را صاف كرده و يك گيلاس قبل از غذاى ظهر مىخورند، براى رفع سوءهاضمه و به عنوان مدّر مفيد است البته كمكم بايد درست شود كه در موقع خوردن تازه باشد.

توجه: مصرف افسنطين بايد در حد مجاز و زير نظر پزشك و كارشناس گياهدرمانى باشد.

عصارۀ افسنطين: سرشاخههاى گلدار و خشك افسنطين u200a١u200a واحد، آب مقطر جوش u200a٨u200a واحد. شاخهها را نرم كوبيده مدت u200a١٢u200a ساعت در u200a۶u200a واحد از آب جوش دم كنند و با فشار صاف نمايند و تفاله را در باقى ماندۀ آب جوش دم كنند و صاف نمايند و دو صافشده را مخلوط كرده در حمام ماريه بقوام عصارۀ نرم تبخير نمايند. مقدار خوراك آن u200a۵u200a-u200a۵u200a/u200a٠u200a گرم است و به عنوان مقوى و محرّك و ضد كرم بسيار مؤثر است.

دمكردۀ افسنطين كبير: سرشاخههاى گلدار خشك افسنطين u200a١٠u200a-u200a۴u200a گرم-آب جوش u200a١٠٠٠u200a گرم مدت يك ساعت دم كرده صاف نمايند و به تدريج ميل نمايند (بطور متوسط يك ليوان u200a٢۴٠u200a گرم در روز)

تنطور افسنطين: سرشاخههاى گلدار خشك افسنطين u200a١u200a واحد، الكل u200a۶٠u200a درجه u200a۵u200a واحد: شاخهها را نيمكوب كرده مدت ده روز در الكل بخيسانند و صداف كنند و مقدار u200a٣٠u200a-u200a۵u200a گرم اين تنطور را بهطور پوسيون و يا مخلوط در سركه رقيق مصرف كنند، مقوى و محرك و ضد كرم است.