شيح

در كتب طب سنتى براى اين گياه اصناف و اقسام مختلف قايل هستند. اغلب آنها از نظر خواص مشابه مىباشند و با نامهاى «درمنه» ، «درمنه تركى» ، «شيح برى» ، «شيح كوهى» ، «شيح بحرى» ، «شيح ارمنى» و «شيح يهود» و «شيح خراسانى» نامبرده شده است. اين گياهان گونهها و واريتههاى مختلفى از درمنهها هستند. به فرانسوى Semen-contra و به انگليسى Worm-seed و Worm wood گفته مىشود. اين گياهان از خانوادۀ Compositae تيرۀ فرعى Radiae و نام علمى اقسام عمدۀ آن به شرح زير است:

u200a١u200a. Artemisia cina Berg كه به انگليسى Santonica مىگويند و در برخى مدارك اصطلاح Worm wood براى آن آورده شده و چون غنچههاى بازنشدۀ آن را به عنوان ضد انگل شكم و كرمكش در طب سنتى مصرف مىكنند، Worm seedنيز گفته مىشود. اينگونه را معمولا به فارسى «درمنه تركى» مىنامند و در برخى مدارك طب سنتى به آن «قيصوم ماده» نيز گفتهاند. كه به فرانسوى Aurone femelle مىباشد و همچنين چون در خراسان نيز مىرويد آن را «شيخ خراسانى» نيز مىگويند.

توضيح: قيصوم ماده نام گياه Achillea santolina نيز مىباشد كه در بخش مخصوصى در اين كتاب شرح آن آمده است.

u200a٢u200a. Artemisia Judaīca L. كه در برخى مدارك از جمله در Larousse agricole نام Semen contra را به فرانسوى براى اينگونه اختصاص مىدهند.

u200a٣u200a. Artamisia maritima L. var pauciflora Ledeb. و Artemisia maritima var stechmonniana Besser. كه واريتههايى از افسنطين بحرى هستند.

u200a۴u200a. در مدارك گياهشناسان هندى گونه Artemisia persica Boiss. را نيز به نام «شيح» نام مىبرند. خواص آن مشابه شيح خراسانى و ساير شيحها مىباشد و بعضى از گياهشناسان اينگونه را مترادف A. cina مىشمارند، اينگونه در تبت، افغانستان و ايران در كرمان و اصفهان شناسايى شده است و اگر مترادف A. cina باشد در خراسان هم انتشار دارد.

مشخصات

گونهها و واريتههاى گياهان يادشده خيلى كوتاه، در حدود يك وجب است.

قاعدۀ ساقههاى آنها سخت و چوبى محصور در برگهاى كوچك پوشيده از كرك سفيد مىباشد. اغلب روى زمين گسترده، فقط گونه A. persica بلندى ساقهاش u200a۵u200a/u200a١u200a-u200a١u200a متر است.

آنچه كه در بازار دارويى تحت نام شيح ياسمن كنترا عرضه مىشود مخلوطى از غنچههاى ناشكفتۀ تعدادى از گياهان بالا است كه همۀ آنها در دفع كرم شكم مؤثر هستند. از بين گياهان فوق گونه A. cina در ايران در كرمان، كوه لالهزار، اراك و كوه هزار مسجد در ارتفاعات u200a٣٠٠٠u200a متر در خراسان مىرويد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه شيح مادۀ آرتميزين، سانتونين ^u200a١u200aو اسانس وجود دارد. حد اكثر مقدار مواد عاملۀ شيح يعنى مقدار سانتونين و آرتميزين در حدود u200a٣u200a-u200a٢u200a درصد غنچهها مىباشد و آن موقعى است كه غنچهها نشكفته هستند و پس از شكفتن غنچهها و ظهور گلها مقدار آن كاهش مىيابد. مقدار اسانس u200a٨u200a-u200a۴u200a درصد و شامل سينئول، كمى ترپنيئول ^u200a٢u200a، پىنن و سسكىترپن ^u200a٣u200aاست. سانتونين تركيب شيميايى متبلورى است به فرمول Cu200a١۵u200a Hu200a١٨u200a Ou200a٣u200a كه مادۀ موثر A. cina مىباشد و در u200a١٧٠u200a درجۀ سانتىگراد ذوب و در قليايىها حل مىشود.

غنچههاى شيح از پرز مخصوصى پوشيده شده و نشكفتۀ آن كه مورد مصرف است مانند دانه مىباشد. رنگ آن خاكسترى رقمى از آن پس از اينكه كهنه شد، قرمز رنگ مايل به قهوهاى مىشود. طعم آن تلخ و تند با بوى نسبتا قوى است.

خواص-كاربرد

در هندوستان از شيح به عنوان قوىترين اقسام درمنه و افسنطين براى كرمكشى شكم استفاده مىشود و بر ضد انگل آسكاريد لومبرىكوئيد ^u200a١u200aمؤثر است. از شيح در بيمارى قند نيز استفاده مىشود زيرا مقدار قند ادرار را خيلى پايين مىآورد. شيح از نظر طبيعت طبق رأى حكماى طب سنتى خيلى گرم و خشك است و از نظر خواص معتقدند كه گازها را تحليل مىبرد و كرمهاى دراز و كرمهاى روده (آسكاريد) را مىكشد. معمولا از نظر تسهيل خروج كرمهاى كشته آن را با مسهلى نظير سنا مىخورند كه نسخۀ آن در پايين شرح داده شده است. براى سكسكه، سختى تنفس، دلپيچه و درد سرين نافع است. ضماد آن براى گزيدن عقرب و سموم سرد مفيد است.

مقدار خوراك آن در مورد مسموميتها تا u200a١٢u200a گرم و در مورد ساير ناراحتىها تا u200a٨u200a گرم است. شيح مضر معده و عصب است و سردرد مىآورد، از اين نظر بايد با مصطكى و ترمس خورده شود. ضماد خاكستر آن با روغن زيتون يا روغن زنبق براى جلوگيرى از ريختن مو و تسريع در رشد مو مؤثر است.

گرد شيح يا درمنه: به مقدار كافى غنچه ناشكفتۀ گياه را گرفته با دقت پاك كنند و در گرمخانه u200a٢۵u200a درجه سانتىگراد بخشكانند و نرم كوبيده، از الك ريز ردّ كنند. اين گرد در دفع كرمهاى دراز روده خيلى مؤثر است.u200a٣u200a تا u200a۴u200a روز اين گرد را با عسل يا مربا و يا شير مخلوط كنند و صبح ناشتا بخورند.

دمكردۀ شيح:u200a١٠u200a گرم گرد شيح را در u200a۵٠٠u200a گرم آب دمكرده صاف نمايند و براى دفع كرم،u200a٣u200a-u200a٢u200a بار در عرض روز بياشامند.

شربت دافع كرم با مسهل: سناى مكى u200a۵u200a گرم، ريوند چينى u200a۵u200a گرم، شيح يا درمنه u200a۵u200a گرم، افسنطين صغير u200a۵u200a گرم و افسنطين بحرى u200a۵u200a گرم. اينها را در مقدارى آب جوش دم كنند كه صافشدۀ آن u200a٢۵٠u200a گرم شود و با كمك حرارت ملايمى u200a۴٧۵u200a گرم قند را در آن حل كنند و هر روز صبح يك قاشق مربّاخورى بياشامند.

براى دفع كرم سابقا معمول بود از مادۀ سانتونين به تنهايى نيز استفاده مىشد.

مقدار خوراك آن u200a٣٠u200a-u200a۵u200a سانتىگرم است كه در يك كاسه بخورند و فرداى آنروز نيز مسهل روغن كرچك ميل كنند. در بعضى اشخاص خوردن سانتونين باعث مىشود كه بهطور موقتى تا چندين ساعت رنگ اشيا را سبز مىبينند كه البته پس از مدتى اين عارضه رفع مىشود. سانتونين با اسيدها و الكلها سازگار نيست بنابراين در موقع خوردن سانتونين از خوردن آنها بايد پرهيز شود.

تنقيه براى دفع كرم شكم:u200a١٠u200a-u200a٢u200a گرم غنچۀ ناشكفتۀ درمنه (شيح) را در u200a١٠٠u200a گرم آب جوش در مدت نيم ساعت دم و براى رفع كرمهاى دراز تنقيه كنند.

توجه: درمنه (شيح) با اسيدها و سولفات آهن و سولفات مس و تانن ناسازگار است و بايد در موقع خوردن درمنه دقت شود كه از اين املاح و مواد خورده نشود.

مصرف شيح بايد در حد مجاز و زير نظر پزشك انجام گيرد.

توضيح: در كتب طب سنتى گياهى با نام «بستياج» نامبرده شده كه به فارسى آن را «خلال مكّه» مىنامند و اين نام به آن جهت است كه از شاخههاى باريك گياه خلال درست كرده و در بازار مكّه در دوران مراسم حج به حاجيان عرضه مىكنند. بستياج از انواع شيح است و به احتمال قوى Artemisia cina مىباشد.

خلال كردن با خلال مكّى كه از اين گياه گرفته مىشود براى تقويت لثهها و دندان تا حدودى اثر مفيد دارد و ساير خواص غنچههاى بازنشده گياه شبيه خواص شيح است.