زردچوبه

در كتب طب سنتى با نامهاى «عروق الصفر» ، «حشيشة الصفرا» ، «عروق الزعفران» و «عروق الصباغين» نام برده شده، به عربى «بقلة الخاطيف» گويند.

خطاف پرستو است و اين پرنده بسيار تيزبين است و سبب آن را اين مىدانند كه از گياه زردچوبه مىخورد، زيرا زردچوبه براى افزايش ديد چشم مؤثر است. به همين دليل يكى از نامهاى زردچوبه را «بقلة الخطاطيف» گذاردهاند.

در برخى كتب طب سنتى از جمله در تحفه، ماميران را نوع صغير گياه زردچوبه مىدانند و بنا به دليل فوق چون گياه ماميران نيز براى چشم مفيد است نام آن را حشيشة الخطاف گذاردهاند.

زردچوبه ساقۀ زيرزمينى يا بيخ گياهى است كه به فرانسوى Curcuma و به انگليسى نيز Curcuma و Turmeric گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ زنجبيل Zingiberaceae از جنس Curcuma و نام علمى آن Curcuma domestica val. و مترادفهاى آن Curcuma Longa auct. و C. longa var macrophylla Miq.

مىباشد. و در پارهاى اسناد C. tinctoria را نيز مترادف براى زردچوبه آوردهاند.

توضيح: معمولا گياهشناسان مدرن C. domestica val. و عدهاى نيز Curcuma longa L. و يا C. longa auct. را نام اصلى زردچوبه ذكر مىكنند.

مشخصات

زردچوبه گياهى است پايا، بومى نواحى شرقى شبهقارۀ هند و مناطق حارۀ جنوبى آسيا. ارتفاع گياه تا u200a۵u200a/u200a١u200a متر مىرسد. داراى ساقۀ زيرزمينى (ريزوم) متورم است كه از آن چندين ساقۀ هوايى بيرون مىآيد. برگهاى آن سبز روشن شبيه برگ موز به درازاى u200a١u200a-u200a۵u200a/u200a٠u200a متر كه در قسمت پايين ساقه بدون دمبرگ و در قسمت بالا برگهاى كامل ديده مىشود و ساقۀ گلدار آن از بين برگها خارج مىشود. گلهاى آن مجتمع و سنبله به رنگ زرد و تخم آن خيلى ريز و سياهرنگ است و اغلب تخمها بدون نطفه و عقيم هستند. تكثير آن از طريق كاشت قطعاتى از ساقۀ زيرزمينى سال رويش قبل يا ساقۀ هوايى ريشهدار آن مىباشد. منظور از ساقۀ هوايى ريشهدار اين است كه معمولا از كنار برگهاى قاعدۀ ساقه مرتبا شاخههاى كوچك ضخيمى خارج مىشود كه بهطور مايل به زمين فرورفته و ايجاد ريشه مىنمايد و اين خود منشأ پايۀ گياه جديدى مىشود.

آب و هواى گرم و مرطوب و خاكهاى زهكشدار براى رويش آن مناسب است.

قطعات ريزوم را معمولا در عمق u200a٨u200a-u200a٧u200a سانتىمتر و با فاصلۀ u200a٣٠u200a سانتىمتر از يكديگر مىكارند. قسمت مورد استفادۀ گياه به عنوان ادويه و از نظر خواص دارويى ريزوم يا ساقۀ زيرزمينى آن است كه معمولا u200a١٢u200a-u200a١٠u200a ماه پس از كاشت موقع برداشت آن فرامىرسد.

از مزرعۀ زردچوبه بهطور متوسط در هر هكتار u200a١٢u200a-u200a١٠u200a تن ريزوم تازه خام برداشت مىشود. معمولا ريزوم را پس از خارج ساختن از زمين تميز كرده ريشههاى آن را جدا نموده و خوب با آب مىشويند، پس از آن در آب جوش قرار داده كمى مىجوشانند و سپس آن را خارج كرده و پهن مىكنند تا در مدت چند روز خشك شود. در جريان تميز كردن و پاك كردن و خشك كردن معمولا تا حدود سه چهارم وزن ريزوم خام از دست مىرود.

سطح خارجى ريزوم خشكشده و آمادهشده به رنگ خاكسترى مايل به زرد يا قهوهاى مايل به زرد است. بوى آن معطر و تند و طعم آن تلخ است. اگر در دهان گذارده شود آب دهان زرد مىشود. آن را پس از قطعهقطعه كردن به دو صورت در بازار عرضه مىنمايند، يكى نوع دراز كه به شكل استوانه به طول u200a٨u200a-u200a۴u200a سانتىمتر و به قطر u200a٢u200a-u200a١u200a سانتىمتر است و ديگرى نوع گرد است كه از ريزوم اوليۀ گياه به دست مىآيد. نوع دوم معمولا مرغوبتر است.

از نظر مصرف و كاربرد زردچوبه در روزگاران كهن در خاور دور به سبب رنگ زرد درخشان و زيبايى كه توليد مىكند در رنگرزى پارچههاى ابريشمى و پنبهاى و همچنين در خوراكها مورد توجه بوده است، اين رنگ زرد درخشان به سبب وجود مادۀ كوركومين ^u200a١u200aدر ساقۀ زيرزمينى زردچوبه است، در حال حاضر به عنوان ادويه معطر و همچنين رنگ آن در طبخ غذاها بسيار مورد توجه است و جزء اصلى و مهم پودر معروف كارى كه در غذاهاى تند به كار مىرود مىباشد.

براى اطلاع خوانندگان عزيز اضافه مىشود كه پودر كارى كه به عنوان ادويۀ تند هندى در بازار عرضه مىشود، يك پودر ساده نيست بلكه مخلوطى است از پودر يا گرد چندين گياه كه جزء اصلى آن زردچوبه است. اين مخلوط با تركيبهاى مختلف تهيه و عرضه مىشود و ممكن است از u200a٣u200a نوع گياه تا u200a٣٠u200a نوع گياه در تهيۀ آن مصرف شده باشد. در پودر كارى علاوه بر زردچوبه از زيرۀ سبز، تخم گشنيز، فلفل فرنگى قرمز تند، فلفل سياه، هل، دارچين، ميخك، زنجبيل، تخم رازيانه، تخم كرفس، تخم شنبليله، جوز بويا يا ناتمگ، برگهاى خشكشدۀ نعنا، تخم خردل، تخم خشخاش، تخم كنجد، زعفران و سرانجام برگهاى درختچه كارى استفاده مىشود.

درختچۀ كارى به نام علمى Murraya Koenigii است و داراى چوب بسيار سخت و برگهاى معطر است، بومى مناطق حاره شبهقارۀ هندوستان در دامنۀ جبال هيماليا مىباشد. جالب توجه اين است كه به رغم نام اين ادويه كه به گرد كارى معروف است، گرد برگهاى خشكشدۀ كارى كمترين جزء مخلوط را تشكيل مىدهد. البته گرد كارى با u200a٣u200a-u200a٢u200a جزء نيز با قيمت ارزانتر در بازار عرضه مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گزارش يكى از بررسىهاى شيميايى اين گياه چنين آمده است كه در زردچوبه گونۀ C. longa وجود كوركومين، تورمرون ^u200a٢u200a، زينجىبرون ^u200a٣u200a[چونگ يائوچى]، و اسانس روغنى فرّار و تورمرول ^u200a۴u200a، فلاندرن، كارون^u200a۵u200a، كامفور ^u200a۶u200a، كوركومون ^u200a٧u200a، چربى، نشاسته، رزين و مادۀ رنگى كوركومين در ساقۀ زيرزمين آن تأييد شده است [والنزوئلا].

در گزارش ديگرى آمده است كه در زردچوبه بهطور كلى مادۀ رنگى كوركومين، آلكالوئيد و اسانس يافت مىشود. در بيخ خشك آن در حدود u200a٨u200a/u200a۵u200a درصد اسانس است كه شامل يك كتون ^u200a١u200aو يك الكل مىباشد و در بيخ تازۀ زردچوبه در حدود 24/0 درصد اسانس است كه در آن مادۀ زينجىبرين ^u200a٢u200aنيز وجود دارد.

اسانس بيخ زردچوبه داراى اثر كولرتيك ^u200a٣u200aمىباشد يعنى ترشح صفرا را از طريق كبد افزايش مىدهد و اين اثر مديون وجود پى-توليل متيل كاربينول ^u200a۴u200aاست. مادۀ رنگى زردچوبه مانند يك صفرابر اثر مىكند و موجب انقباض كيسۀ صفرا مىشود.

گرد زردچوبه داراى خاصيت آنتىاكسيدان ^u200a۵u200aاست و اين اثر مديون اثر فنلى مادۀ كوركوكين مىباشد ]G. I. M. P[ . در گزارش ديگرى آمده است كه اسانس زردچوبه شامل والريانيك اسيد ^u200a۶u200a، كاپروئيك اسيد ^u200a٧u200a، سابىنن ^u200a٨u200a، بورنئول (از الكلها مىباشد و به نام كافور بورنئو معروف است) ، تورمرول، يك ستون ^u200a٩u200aبه نام كوركومون و در آخر يك مادۀ زرد قابل تبلور و محلول در چربىها به نام كوركومين مىباشد.

خواص-كاربرد

زردچوبه طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و خشك است و از نظر خواص معتقدند كه گرفتگىها و انسداد كبد را باز مىكند و اگر u200a۴u200a گرم آن با u200a۴u200a گرم انيسون و سركه رقيق مخلوط و بياشامند براى استسقا و يرقان نافع است. جويدن آن در دهان براى تسكين درد دندان مفيد است، بويژه اگر كمى تفت داده شود و گرم خاييده شود.

ذرات گرد آن براى خشك كردن زخمها و رفع درد ورم آنها مفيد است. زردچوبه مضر قلب است و براى رفع عوارض آن بايد از آب ليموترش و اترج استفاده نمود.

مقدار خوراك آن تا u200a٧u200a گرم است.

در هندوستان از بيخ زردچوبه به عنوان ادويۀ معطر، محرك، تونيك، بادشكن، تصفيهكنندۀ خون و تببر و در استعمال خارجى براى التيام زخم و در موارد دررفتگى اعضا مصرف مىشود.

در چين و ژاپن: معمولا ساقۀ زيرزمينى اصلى و متورم آن كه بيشتر از يك سال كهنه باشد به عنوان دارو مصرف مىشود و انشعابات جانبى ساقۀ زيرزمينى اصلى به عنوان ادويه در طبخ غذا مصرف مىگردد.

ساقۀ زيرزمينى زردچوبه از نظر دارويى براى تقويت معده و به عنوان محرك و بادشكن و براى بند آوردن خونريزى از هر نوع مصرف مىشود و داروى مؤثرى براى انواعى از يرقان و اختلالات كبدى مىباشد.

در استعمال خارجى براى التيام زخمهاى جزئى و انواعى از ناراحتىها و التهابهاى پوست به كار مىرود. ضمنا براى رسانيدن دمل نيز مفيد است. جوشاندۀ آن براى رفع سوزش چشم و در برخى بيمارىهاى چشم نافع است. براى رفع بىنظمى در قاعدگى بسيار مؤثر است. جريان گردش خون را افزايش مىدهد و در حل كردن لختۀ خون يا بلادكلوتس ^u200a١u200aاثر بارزى دارد. معمولا براى رفع دردهاى پشت، سينه و كمر تجويز مىشود [چونگ يائوچى]. در هند و چين به علت خاصيت ضد انعقاد خون در زردچوبه آن را در مواقع وضع حمل توصيه مىنمايند [فوكود].

در چين براى اسهال مصرف مىشود. در شبهجزيرۀ مالايا براى رفع اسهال خونى كاربرد دارد و به علاوه براى تسكين درد روماتيسم و سرفه و سل مفيد است.

در اندونزى علاوه بر موارد فوق براى تسكين درد روماتيسم و سرفه و سل مفيد است.

در اندونزى علاوه بر موارد فوق براى معالجۀ سنگ در بدن و پاك كردن رحم در دوران وضع حمل نيز به كار مىرود و ضمنا به صورت غرغره براى شستوشوى دهان در موارد التهاب لثه مصرف دارد.

زردچوبه در مقابل روشنايى خيلى حساس است و رنگ خود را از دست مىدهد بنابراين بايد در محل سربسته و بىنور نگهدارى شود.

گونههاى مختلفۀ ديگرى از زردچوبه نيز در طب سنتى به عنوان دارو مستعمل است مانند زدوار كه در فصل جداگانهاى ذكر شده و گونۀ ديگرى نيز كه بيشتر در اندونزى كاشته مىشود و بهطور وحشى نيز وجود دارد و در طب سنتى مستعمل است گونهاى است كه نام علمى آن Curcuma heyneana Val. & Zijp. مىباشد.

ساقۀ زيرزمينى اين گياه به رنگ ليمويى مخلوط با برگهاى آن براى معالجه و رفع اضافه وزن و چربى زايد زير پوست بدن خورده مىشود، در حقيقت براى رفع اضافه وزن و چاقى نافع است. شيرۀ رقيق گياه به عنوان كرمكش و ضد انگل مصرف مىشود.

خنككننده و تميزكننده است و براى معالجۀ بيمارىهاى پوست مفيد است [واناستىنيس-كروزمان*، كلوپنبرگ-ورستيغ و هين].