بلوط

بلوط ميوۀ درختىاست كه به فارسى «بلوط» و «بالوط» و در كتب طب سنتى با نامهاى عربى آن «بلّوط» ، «ثمرالفؤاد» ، «عفصيج» و «سنديان» نامبرده مىشود. درخت آن را به فارسى بهطور كلى «درختبلوط» مىگويند، البته در مناطق مختلف ايران ارقام مختلفى از آن مىرويد و نامهاى محلىآن در آخر اين بخش ضمن شرح انواع اين درختها و پراكندگى جغرافيايى آنها در ايران، ذكرمىشود. در كتب طب سنتى با نام «شجر البلوط» و «سنديان» آمده است. به فرانسوى ميوۀبلوط را بهطور كلى Glandو درخت آن را Cheneو به انگليسى Oak treeگفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Fagaceae)cupuliferae( داراى گونههاى متعددىاست كه اسامى علمى و محل رويش ارقامى كه در ايران مىرويند در قسمت آخر اين بخش خواهدآمد.

مشخصات كلى

بلوط درخت جنگلىاست كه از نظر ارتفاع و شكل خيلى متنوع است. بين گونههايى كه در جنگلهاى شمال ايرانمىرويند، درختان بلوط ديده مىشوند نظير بلند مازو كه داراى ارتفاع تا u200a۴٠u200a متر و محيطتنۀ درخت در برابر سينه تا چند متر.

در عينحال در جنگلهاىخشك غرب و ساير مناطق ايران درختان بلوط كوتاهى حتى با ارتفاع تا چند متر نيز وجوددارد. برگهاى درختان بلوط عموما متناوب با شكلهاى متفاوت ولى اغلب كنارۀ برگها داراىدندانه است كه در اكثر گونهها دندانهها درشت و قوسى و در برخى گونهها نيز دندانههاريز و نوكتيز است. گلها به صورت نر و ماده، گلهاى نر به صورت شاتونهاى استوانهاىو آويزان است و گلهاى ماده منتهى به ميوهاى غدهاى، تخممرغى كمى دراز مىشود و قاعدۀآن را در يك پيالۀ سبز گياهى به نام Cupuleجاى دارد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايىدر برگ، پوست و ميوۀ اغلب بلوطها بهطور كلى و بويژه در گونه Q.robur مقدار قابل ملاحظهاىتانن وجود دارد و در پوست فعّال ساقههاى جوان مقدار تانن به u200a١٨u200a-u200a١۶u200a درصد مىرسد.در ميوۀ بلوط كه در پيالۀ گياهى ) Cupule( قرار دارد در حدود u200a۵u200a-u200a۴u200a درصد مادۀچرب و u200a۶u200a-u200a۴u200a درصد پروتئينو u200a٧u200a-u200a۵u200a درصد انواعقندها و در حدود u200a۴٠u200a درصد نشاستهو u200a٧u200a درصد نوعىتانن وجود دارد. آزمايشهايى كه روى گونه Q. infectoria به عمل آمده، نشان مىدهد كه در گالهاى آنكه به نام«قلقاف» ، «زشگه» و «مازوج» در ايران معروف است علاوه بر مقدار قابل ملاحظهاى تانن(در حدود u200a۶٠u200a درصد) مقدارىنيز الاجيك اسيد[1]يافت مىشود و مادۀ عمدۀ تشكيلدهندۀ تانن آن پنتادى گالويل گلوكوز[2] است. [G. I. M. P ]

در پوست و شاخههاىجوانگونه Q. roburدر حدود u200a٢٠u200a درصد تاننبه شكل كوئرسى تانيك اسيد محلول در آب، نوعى قند، كمى گاليك اسيد[3]u200a، ماليكاسيد[4]u200a، يك مادۀتلخ به نام كوئرسين[5]u200a، لعاب،مادۀ رنگى قرمز رنگى به نام قرمز بلوط و. . . وجود دارد.

خواص-كاربرد

بهطور كلى كاربردقسمتهاى مختلف اندام هوايى بلوط يعنى برگ، پوست و ميوۀ آن به علت تانن زيادى كه دارددر معالجۀ بيمارىها و در طب سنتى بسيار مورد توجه است و با داشتن خاصيت بند آوردنخونريزى، ضد عفونى و مقوى بودن، در درمان سل و التيام زخمها و ممانعت از پيشرفت و گسترشميكربهاى بيمارىزا جلوگيرى و قطع اسهال و قطع ترشحات مخاطها به كار مىرود.

ميوۀ بلوط شيرينو طبق نظر حكماى طب سنتى از نظر طبيعت سرد و خشك و يبسكننده است. برگ و پوست آن راهم سرد و خشك مىدانند و از نظر خواص معتقدند كه ميوۀ بلوط مغذى و درعينحال خيلى ديرهضماست و پس از هضم شدن موجب بند آمدن اسهال مزمن و قطع خونريزى اعضاى بدن و بند آوردنخونروى از سينه مىباشد. براى التيام زخمهاى روده، رفع ناراحتى معده، معالجۀ قطرهقطرهادرار كردن بهطور مكرر و سوزش مجراى ادرار نافع است و مدّر مىباشد. ضماد آرد آن باپيه خوك و نمك براى تحليل ورمهاى كنج ران و ورمهاى بلغمى و سفت مفيد است و پاشيدن گردسوختۀ بلوط براى التيام جراحتها و زخمها نافع است. اگر بلوط را با نصف وزن آن كندرمخلوط و با روغن زيتون سرخ كرده و مرتبا تا مدتى بخورند براى قطع ادرار در بستر و درمانقطرهقطره ادرار كردن مفيد است. نان آن ثقيل است، سردرد مىآورد و مولد سودا و موجبانسداد مجارى عروق است، لذا بايد نان بلوط را با سكنجبين خورد. مقدار خوراك از ميوۀبلوط تا u200a٧٠u200a گرم است.

پوست درخت بلوط نيزسرد و خشك است و مقدار زيادى تانن دارد. در استعمال خارج از جوشاندۀ u200a١٠٠u200a گرم پوستگونه Q. infectoria در 1000 گرم آب براى دفع اكزما، بهبود زخمهاى سرطانى، زرد زخم[6] u200au200aو براى رفعناراحتى پوستى به نام intertrigoاستفاده مىشود. اين ناراحتى پوستى، سرخى و التهاب در چينهاى پوست مانندكنج ران و زير بغل است كه به علت مالش سطوح پوست به يكديگر ايجاد مىشود.

در مصارف داخلى خوردنروزانه در حدود u200a٣u200a گرم پوستدرخت بلوط مخلوط با عسل براى قطع خونريزى از رحم بسيار مفيد است. در ضمن استعمال قسمتداخلى پوست بلوط به عنوان ترياق مسموميتهاى حاصله از آلكالوئيدها و فلزات به كار مىرود.در توصيه ديگر u200a١٠u200a گرم گردپوست بلوط را با u200a١٠u200a گرم بابونۀرومى و جنتيانا مخلوط كرده به صورت خيسانده در سركه رقيق براى قطع خونريزى رحمى بهبيمار مىدهند. برگ بلوط نيز سرد و خشك است و خوردن آن براى قطع ترشحات زنانگى از رحمبسيار نافع است. اگر u200a٢٠u200a-u200a١٠u200a گرم برگخشك بلوط را به نسبت مساوى با برگهاى بادرنجبويه، اوكاليپتوس و گزنۀ سفيد مخلوط كردهدر يك ليتر آب گرم بخيسانند و پس از چند ساعت با فشار صاف كنند و هربار يك فنجان قبلاز هر غذا بخورند، با تاننى كه در آن است براى بند آوردن خونروىها، زخم معده، شروعبيمارى سل، اسهال، اسهال خونى، ادرار در بستر، رفع ترشحات زنانگى و بواسير بسيار نافعاست. غرغره غليظ آن در موارد ورم لوزتين مفيد است.

گالهاى بلوط كه داراىمقدار زيادى تانن است نيز به عنوان قابض و مقوى و براى قطع خونريزىها به كار مىرود.در روز مىتوان u200a۵u200a/u200a٠u200a گرم ازگرد آن را با عسل مخلوط و مصرف كنند يا u200a۵٠u200a گرم گردگالرا در u200a١٠٠٠u200a گرم آبجوشانده و روزى u200a٣u200a-u200a٢u200a فنجان بخورند.مصرف وسيع گالهاى بلوط در صنايع چرمسازى است.

ميوۀ بلوط بخصوصميوۀ گونه Q. Roburرا سرخ مىكنند و آن را مانند قهوه به نام قهوۀ بلوط مصرف مىكنند، براىاختلالات خنازيرى و درد معده و به عنوان مقوى خورده مىشود. براى تهيۀ قهوۀ بلوط،u200a١۶u200a گرم ميوۀسرخ شده بلوط را u200a١۵u200a دقيقه درu200a١٠٠٠u200a گرم آبمىجوشانند، سپس صاف كرده و با u200a۵٠u200a گرم قندميل مىكنند.