بوصير

در كتب فارسى «بوصير» و «بوسير» نوشتهاند. در برخى مناطق ايران آن را «علف خرگوش» و گل خرگوشك و «گل ماهور» و «علف ماهور» گويند. در كتب طب سنتى با نامهاى «قلومس» و «بوصير» و «آذان الدّب» آورده شده است. به فرانسوى بهطور كلى گياهان اين جنس را Molene و به انگليسى Mullen و Lungwort و Candlewickplant وTorches و Velvetdock و Flannel plant و Feltwort و Mullein ناماند. گياهى است از خانوادۀ Scrophulariaceaeنام علمى آن Verbascum thapsus L. و مترادف آن V. thapsiforme Schrad. مىباشد. اين گونه را به فرانسوى با نامهاى محلى Bouillon Blanc و Cierge de Notre-Dame و Bonhomme ناماند. متجاوز از u200a٢٠u200a گونه از اين گياه در ايران ديده شده است كه نام و محل رويش تعدادى از آنها در آخر اين بخش خواهد آمد.

مشخصات

بوصير گياهى است دو ساله كه بلندى آن تا u200a٢u200a متر مىرسد. گلهاى آن خيلى كم دوام و پوشيده از تارهاى پنبهاى سفيد، زرد يا حنايى و در بعضى ارقام قرمز و سفيد است.

برگهاى آن در قسمت پايين ساقه بزرگ موجدار، بيضى، نوكتيز، بدون دمبرگ ساقه را در آغوش مىگيرد. اين گياه معمولا در كنار جادهها و پرچينها مىرويد و اينگونه در مناطق معتدل هيماليا و ارتفاعات u200a۴٠٠٠u200a-u200a١۵٠٠u200a متر در هند و در مناطق مختلف جنوب اروپا انتشار دارد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در برگهاى بوصير وجود يك مادۀ تلخ و مواد ساپونين تأييد شده است و به علاوه آلفا-كاروتن ^u200a١u200a، اسانس و رزين و لعاب فراوان دارد.

خواص-كاربرد

در هند از برگهاى آن براى معالجۀ آسم و ساير ناراحتىهاى ريوى استفاده مىشود. برگهاى آن را دم كرده و با روغن آغشته مىنمايند و روى مواضع متورم مىگذارند، فروكش مىكند. برگها و گل و ريشۀ آن قابض و براى نرم كردن سينه مفيد است. دانۀ آن مخدّر است و براى تقويت نيروى جنسى مستعمل مىباشد.

از ريشه آن به عنوان ضد انگل و كرم استفاده مىشود .]G. I. M. P[ بوصير از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى خيلى گرم و خشك است و از نظر خواص درمانى معتقدند كه قابض و مدّر است و اگر u200a۵u200a گرم ريشۀ آن خورده شود براى جلوگيرى از رطوبتها نافع است و اگر با سركه رقيق خورده شود براى قطع اسهال و دم كردۀ گل آن براى تسكين سرفههاى سرد و تنگى نفس مفيد است. مقدار خوراك آن تا u200a١٠u200a گرم است.

دم كردۀ u200a٢٠u200a گرم گل خشك آن در يك ليتر آب جوش را صاف مىنمايند تا كركها و تارهاى آن گرفته شود و تحريك نكند سپس اين دم كرده را در مصرف داخلى به كار مىبرند و مىخورند. در اين دم كرده بايد يك قاشق چاىخورى جوش شيرين ريخته شود تا اثر ساپونين موجود در آن خنثى شود.

در فرانسه معمول است u200a٣٠u200a-u200a١٠u200a گرم گل خشك بوصير را در يك ليتر آب جوش دم كرده و سپس صاف مىكنند و تارهاى آن را مىگيرند و روزى u200a۴u200a-u200a٣u200a فنجان آن را در موارد قولنجهاى رودهاى يا كوليكهاى رودهاى به عنوان مسكن و آرامبخش مىخورند. و همچنين به همان نسبت قبلى گل را در آب مىجوشانند براى كمپرس و شستوشو استفاده مىكنند.

گونههايى كه در ايران مىرويند:

u200a١u200a. Verbascum haesarens Fregn & Bom. گياهى است دو ساله در جنوب شرقى ايران در كوه هزار بين كرمان و بندر عباس ديده مىشود.

u200a٢u200a. V. firuzabadicum Parsa. گياهى است دو ساله در كوههاى اطراف شيراز در فيروزآباد، ديده مىشود.

u200a٣u200a. V. sinaiticum Bth. دو ساله است و در بلوچستان ديده مىشود.

u200a۴u200a. V. phyllostachyum Boiss. دو ساله است و در كوههاى غرب و ارقامى از آن در اراك در تراران ديده مىشود.

u200a۵u200a. V. Soongaricum Schrenk. كه مترادف آن V. Khorassanicum Boiss. است.

در مناطق البرز در فرحزاد، گچسر، حسنآباد و در كوههاى خراسان و در جنوب دنا- در غرب ايران در كوه الوند و در شمال غرب در ديلمان ديده مىشود.

u200a۶u200a. V. speciosum Schrad. گياهى است دو ساله در تپههاى جنوب تبريز و در غرب در اشترانكوه و در نهاوند ديده مىشود.

u200a٧u200a. V. Cheiranthifolium Boiss گياهى است دو ساله در قلعه توس تفرش ديده شده است.

u200a٨u200a. V. persicum Hausskn. گياهى است چند ساله و در كردستان، نهاوند، لرستان ديده شده است.

u200a٩u200a. V. sinuatum L. گياهى است دو ساله و در دامنههاى البرز، جاجرود و در غرب در همدان و آذربايجان مىرويد.

u200a١٠u200a. V. georgicum. كه به فرانسوى Bouillon jaune و به انگليسى Yellow mullen گفته مىشود. نام محلى آن در ايران در خرقان «دم گاو» و در بختيارى «ماهى زهره» است. اين گياه سمّى است و براى بىحس كردن و گيج كردن ماهى در موقع صيد از آن استفاده مىشود [شليمر].

مطالعات و بررسىهاى علمى كه در مورد گياه بوصير (Verbascum thapsus) در مراكز تحقيقاتى بينالمللى انجام شده است.

گياه خشك بوصير خوب مىسوزد و قبل از كشف پنبه، پيشينيان از برگها و ساقههاى بوصير به عنوان فتيلۀ شمع استفاده مىكردند و به همين دليل نام گياه فتيلۀ شمع ^u200a١u200aبه آن گذارده شده است و ساقهها و گلهاى خشك آن را با پيه و چربى مذاب آغشته مىكردند كه مدت زيادترى بسوزد و به همين سبب به آن مشعل ^u200a٢u200aنيز مىگويند.

در فرهنگ انسانهاى روزگاران كهن به بوصير عنوان گياه سحرآميز داده مىشد و معتقد بودند انسان را از آسيب سحر و جادو و شر شيطان در امان مىدارد. اين گياه را در خانوادۀ Scrophulariaceae طبقهبندى نمودهاند و اين كلمه مشتق از Scrophula مىباشد و اسكروفولا اصطلاحا به غدد لنفى متورم گفته مىشود كه بعدها سل ناميده شد. ديوسكوريدس پزشك يونانى دم كردۀ ريشه بوصير در شراب را براى درمان اسهال ساده تجويز مىنمود.

در مورد ناراحتىهاى تنفسى

از روزگاران كهن از گياه بوصير براى درمان ناراحتىهاى تنفسى مصرف مىشد كه هنوز هم اين كاربرد را حفظ كرده است. در مكتب پزشكى قديم هند كه Ayurveda ناميده مىشد پزشكان از اين گياه براى درمان سرفه استفاده مىكردند، كارشناس گياهدرمان انگليسى Nicholas Culpeper در يادداشتهايش نوشته است كه غرغرۀ دم كردۀ بوصير براى تسكين درد دندان و سرفههاى كهنه مؤثر مىباشد. و گياهدرمان ديگرى به نام William Coles اين گياه را براى درمان سرفه گاوان تجويز مىكند. مهاجران اروپايى اوليه اين گياه را با خود به امريكا بردند و سرخپوستان امريكايى براى درمان سرفه، برونشيت و آسم از آن استقبال نمودند.

دانشمندان پيشرو گياهدرمان قرن نوزدهم از گياه بوصير به عنوان مدّر براى درمان استسقا و رفع ناراحتىهاى تنفسى و معدى استفاده مىكردند و ضمنا آن را مسكّن و آرامبخش ملايمى مىدانستند.

بهطور كلى از قديم الايام اين گياه براى سرفه، سرماخوردگى، التهاب حلق و گلو، آسم، ورم لوزهها، اسهال، بواسير، عفونتهاى مجارى ادرار مصرف مىشده است.

دانشمندان گياه درمان معاصر در امريكا، اين گياه را در مصرف داخلى براى رفع سرفه، سرماخوردگى، التهاب گلو و حلق و ساير ناراحتىهاى تنفسى و در استعمال خارجى دم كرده مخلوط با سركه داغ براى كمپرس بواسير تجويز مىنمايند. از اواخر قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم بوصير به عنوان داروى سرفه در ليست داروهاى ملى امريكا وارد شده ولى در سال u200a١٩٣۶u200a از ليست خارج شد، معهذا بررسىهاى وسيعى كه در سال u200a١٩٨۶u200a محققان داروشناسى مردمى در اينديانا و پردو ^u200a١u200aبا همكارى دانشمند گياهدرمان Varro Tyler Ph. D به عمل آوردند، بوصير را به عنوان داروى بسيار متداول مردمى براى انواع ناراحتىهاى تنفسى معرفى كردند.

در تحقيقاتى كه به عمل آمده حد اقل در لولههاى آزمايشگاهى نشان داده شده است كه بوصير از رشد باكترىهاى مسبب سل جلوگيرى مىنمايد لذا براى Scrophula مؤثر باشد. در حال حاضر براى آرام كردن تحريكات و ناراحتىهاى ملايم تنفسى كاربرد دارد.

در مورد سرفه و التهاب گلو و حلق

در بوصير مادۀ موسيلاژ يا لعاب وجود دارد كه با جذب آب متورم و ليز مىشود و اثر آن براى نرم كردن گلو و آرام كردن سرفه محسوس است. كارشناس گياهدرمان آلمانى به نام Rudolph Fritz Weiss M. D مىنويسد كه شهرت بوصير به عنوان داروى ضد سرفه صحيح و قابل اعتماد است.

در مورد بواسير

بوصير براى كمك به رفع ناراحتىهاى بواسير بسيار مؤثر است. در بوصير تاننهايى وجود دارد كه قابض هستند و تحقيق ديگرى نشان داده است كه بوصير داراى خاصيت ضد ورم مىباشد.

در مورد اسهال

تاننهاى قابض بوصير عامل بسيار مؤثرى براى تأييد آثار آن در درمان اسهال است.

مقدار و روش مصرف گياه

از نظر تهيه دم كرده براى آرام كردن سرفه و التهاب گلو و تا حدودى درمان اسهال u200a٢u200a-u200a١u200a قاشق مرباخورى از برگها و گل و يا ريشههاى خشك بوصير را در يك پيمانه (u200a٢٠٠u200a گرم) آب جوش u200a١۵u200a دقيقه خيس كنيد و u200a٣u200a پيمانه در روز بخوريد. چون بوصير تلخ است مىتوان آن را با كمى عسل، قند قهوهاى، آب ليموترش و يا به هر حال مخلوط با يك نوع آب ميوه مناسب مطبوع مصرف كرد و براى درمان بواسير مىتوان از كمپرس دم كردۀ غليظ و سرد گياه استفاده كرد.

در مورد تنطور مىتوان u200a٢u200a/u200a١u200a تا يك قاشق مرباخورى تنطور را با u200a٣u200a بار در روز مصرف نمود. براى گرم كردن سرفه كهنه در كودكان زير دو سال ممكن است از دم كردۀ خيلى رقيق بوصير استفاده كرد.

احتياطها

تخمهاى بوصير سمّى است و مصرف آن ممكن است مسموميت ايجاد نمايد. در مورد عوارضى براى برگ و گل و ريشه آن تا به حال گزارش نامساعدى در دست نيست. تاننهاى آن ممكن است آثار له و عليه سرطان داشته باشند عدهاى معتقدند كه سرطانزا مىباشد و عدهاى از دانشمندان معتقدند كه سرطانزا نيست به اين جهت از نظر احتياط لازم توصيه مىشود اشخاصى كه در مظان نوعى سرطان هستند از خوردن آن خوددارى نمايند. بهطور كلى نظر دانشمندان و صاحبنظران اين است كه بوصير بىضرر است ولى به هر حال با نظارت پزشك مصرف شود.

و به استثناء زنان باردار و مادران شيرده بهطور كلى براى ساير اشخاص سالم مصرف آن در حد مجاز و زير نظر پزشك بدون اشكال است. معمولا ظرف دو هفته آثار شفابخشى آن ظاهر مىشود و اگر چنين نشد و يا عوارضى ظاهر شد، خوردن آن بايد متوقف شود.