سياه گيله - قرهقاط

گياهى است كه در كتب طب سنتى و در بازار دارويى ايران با نامهاى «قرهقاط» و «قراقاط» و «قراقاظ» نامبرده مىشود. اين درختچه در جنگلهاى شمال ايران مىرويد و در فومن و رشت با نام «سياه گيله» و در امامزاده ابراهيم و ساير مناطق شمال ايران با نام «سياهدار» شناخته مىشود. به فرانسوى Airelle و به انگليسى Caucasian whortleberryگفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Ericaceae نام علمى آن Vaccinium arctostaphylos L. مىباشد.

مشخصات

درختچهاى است به بلندى حدود u200a٢u200a متر. برگهاى آن تقريبا بدون دمبرگ، بيضى شكل، نوكتيز به طول u200a٨u200a-u200a٣u200a سانتىمتر. گلهاى آن استكانى به رنگ سفيد مايل به سبز يا صورتى به طول u200a٨u200a-u200a۶u200a ميلىمتر است. ميوۀ آن گرد به رنگ ارغوانى مايل به سياه به قطر u200a٨u200a-u200a۶u200a ميلىمتر و خوراكى است، شبيه زغالاخته است و اغلب با آن اشتباه مىشود.

معمول است كه آن را مىپزند و مىخورند.

اين درختچه در جنگلهاى شمال ايران در طالش، فومن، كلاردشت، لاجيم ديده شده است. در قفقاز نيز مىرويد. گونههاى ديگرى از اين گياه در مناطق مختلف اروپا و امريكاى شمالى و شمال افريقا مىرويد كه معروفترين آنها به شرح زير نامبرده مىشود:

u200a١u200a. قرهقاط سياه

اين گياه به فرانسوى بهطور كلى Airelle و نام اختصاصى آن Airelle myrtille و Myrtille و Myrtille noire وBrimbelle و Raisin d'ours و Raisin des Bois و به انگليسى Bilberry و Blenberry گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Ericaceae نام علمى آن Vaccinium myrtillus L. مىباشد.

مشخصات

درختچۀ بسيار كوچكى است كه بلندى آن u200a۵٠u200a-u200a٢٠u200a سانتىمتر است. برگهاى آن شبيه گونه قبلى ايرانى گلهاى آن نيز به رنگ مشابه رنگ گونۀ قبلى است. ميوۀ آن نيز شبيه قرهقاط ايرانى به ابعاد يك نخود به رنگ سياه مايل به آبى با طعم شيرين مايل به ترش است.

اين گياه در اراضى سيليسى دامنههاى كوهستانات مركزى اروپا به شكل خيلى پرپشت و متراكم شبيه توربزار مىرويد. در تركيه، قفقاز، سيبرى و مناطق مختلف اروپا انتشار دارد.

u200a٢u200a. قرهقاط سرخ

اين گياه را به فرانسوى Airelle rouge و Airlle ponctuee و Myrtille rouge و به انگليسى Mountain cranberry وCowberry گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Ericaceae نام علمى آن Vaccinium vitis-idaea L. مىباشد.

مشخصات

درختچۀ بسيار كوچك و بعبارت بهتر بوتهاى است با ساقههاى چوبى به بلندى u200a٣٠u200a-u200a١٠u200a سانتىمتر كه عملا پوشش متراكمى براى زمين مىباشد. برگهاى آن بىخزان قهوهاى رنگ و تخم مرغى شكل است ولى نوك آنها تيز نيست و قوسى شكل است.

گلهاى آن كوچك و ميوۀ آن به شكل و ابعاد گونههاى قبلى ولى رنگ آن قرمز است.

گياه ديگرى از اين خانواده ولى از جنس متفاوتى است كه آن را عنب الدب يا انگور خرس مىنامند كه چون در رديف گياهان دارويى قابض و داراى خواص مشابه گونههاى قرهقاط است ذيلا ذكر مىشود:

اين گياه را به فرانسوى Arbousier des Alpes و Busserole يا Bousserole و Raisin d'ours و به انگليسى Bearberryو Uva-ursi و Bear's grape و Arbutus و Upland cranberry مىنامند. گياهى است از خانوادۀ Ericaceae و نام علمى آن Arctostaphylos Uva-ursi) L. (Spreng. و مترادف آن Arbutus Uva-ursi L. مىباشد.

مشخصات

اين گياه نيز درختچه كوچكى است كه برگهاى آن ضخيم و چرمى شبيه برگ شمشاد، بيضى، كمى دراز و بهطور كلى گروهى است. گلهاى آن كوچك مانند برخى از گونههاى قرهقاط، سفيد صورتى، ميوۀ آن گرد كوچك و قرمز رنگ و از گياهان دارويى امريكاى شمالى است.

تركيبات شيميايى

الف) گونه قرهقاط سرخ V. vitis-idaea : در برگهاى آن مواد آربوتين ^u200a١u200aو اورسون ^u200a٢u200aو تانن و ايزوكوئرستين ^u200a٣u200aو هايپرين ^u200a۴u200a[كاريونه و كيمورا]. وجود دارد. مادۀ آربوتين در آب و الكل و اتر حل مىشود و مادۀ عامل گياه در مورد مدّر بودن است.

در ميوۀ آن يك گلوكوزيد به نام آيدئين ^u200a۵u200aاست كه رنگ قرمز ميوه مربوط به آن است و به علاوه داراى اسيدهاى آلى مختلف و نوعى قند مىباشد.

ب) گونۀ قرهقاط سياه ) V. Myrtillus( : در برگ گياه در حدود u200a٣٠u200a درصد تانن و مادۀ واكسىنىئين ^u200a۶u200aو ميرتلين ^u200a٧u200aو كمى اسانس و لعاب و رزين و اسيدهاى آلى و در خاكستر برگ آن مقدار قابل ملاحظهاى پتاسيم و منيزيم است. ميوۀ آن نظير قرهقاط سرخ داراى مقدارى در حدود u200a٢٠u200a درصد انواع قند و اسيدهاى آلى است.

پ) در گونه انگور خرس ) A. uva-ursi( : در برگهاى آن تانن، رزين، كمى اسانس و مادۀ اورسون و گلوكوزيدهاى آربوتوزيد^u200a١u200a، اريكولين ^u200a٢u200aو متيل آربوتوزيد ^u200a٣u200aمىباشد.

خواص-كاربرد

قرهقاط طبق نظر حكماى طب سنتى از نظر طبيعت سرد و خشك است و براى آن خواصى قايلاند از جمله ميوۀ آن را براى قطع خونروى از سينه نافع مىدانند. در بعضى از مدارك آمده است كه دم كردۀ برگ و ميوۀ آن براى بيمارى قند و رفع فشار خون و در مورد تورم قولون و رفع اسهال مفيد است (طب النبى) .

در مدارك ديگرى آمده است كه برگ آن مدّر است و در رفع ناراحتىهاى مزمن مخاطى مثانه و مجراى ادرار مفيد است و اين خاصيت را در ارتباط با تانن و اسيد گاليك و بخصوص خاصيت ضد عفونى مجراى ادرار را مديون مادۀ آربوتين در برگ آن مىدانند.

مقدار خوراك از برگ خشك آن u200a٨u200a-u200a۴u200a گرم كه چهار بار در عرض روز بخورند.

براى اين كار دمكردۀ u200a٢٠u200a گرم برگ خشك در u200a١٠٠٠u200a گرم آب جوش را تهيه كرده و صاف مىكنند و چند فنجان در روز مىخورند. از نظر مواد ناسازگار توصيه اين است كه گياه عنب الدب يا قرهقاط را تواما با املاح آهن و ژلاتين و آلبومين نبايد در يك روز خورد.

در مدارك طب سنتى خاور دور آمده است كه از برگهاى قرهقاط سرخ براى درمان سوزاك مىخورند [كاريونه و كيمورا]. در گزارش ديگرى آمده است كه برگهاى گونۀ قرهقاط سرخ ) V. vitis idaea( و عنب الدب ) A. uva-ursi( داراى خواص مشابه هستند و مانند ساير گونهها مدّر و ضد نقرس است. براى كاهش اسيد اوريك مفيد است. با خوردن آن دردهاى روماتيسمى، نقرس، درد سنگ كليه تسكين مىيابد. در خوردن آن نبايد اسراف شود زيرا ممكن است مسموم كند. براى ضد عفونى مجارى ادرار مفيد است. ميوۀ آن نيز مانند تمام گونههاى قرهقاط قابض است و مدّر و اشتهاآور و براى قطع خونروى از سينه و قطع لكههاى خونى در فواصل عادت ماهيانه مفيد است.

ت) در مورد قرهقاط سياه ) V. myrtillus( مشابه ساير گونهها برگ آن قابض است و مدّر و براى ضد عفونى مجارى ادرار نافع است. ضمنا به علت وجود مادۀ ميرتلين كه نوعى انسولين گياهى است خوردن دم كردۀ برگ آن براى پايين آوردن قند خون و ادرار مفيد است.

در استعمال خارج جوشاندۀ غليظتر برگ را براى تسكين و التيام سوختگى در بيمارىهاى پوست مصرف مىكنند. ميوۀ پخته آن كمى مليّن است و در تنظيم عمل دفع در مبتلايان به بواسير كمك مىكند. ميوۀ پخته و جوشاندۀ حاصل از ميوۀ پختۀ آن براى كاهش ورم روده و بيمارىهاى عفونى روده مفيد است. در استعمال خارجى، ضماد ميوۀ پختۀ آن در بهبود ناراحتىهاى جلدى و رفع خارش پوست بسيار مؤثر است. در مورد بيمارى قند مىتوان u200a٢٠u200a گرم برگ خشك گياه را با u200a٢٠u200a گرم برگ خشك تمشك در يك ليتر آب جوش دم كرد و در عرض u200a٢۴u200a ساعت بتدريج استفاده نمود.

در مورد ورم روده مىتوان از جوشاندۀ u200a۶٠u200a گرم ميوۀ گياه در يك ليتر آب استفاده كرد كه u200a۵u200a-u200a۴u200a فنجان در روز خورده شود. اگر در حدود u200a١٠٠u200a گرم ميوۀ خشك آن پخته شده و مخلوط با u200a٣٠٠u200a گرم سركه رقيق خورده شود براى رفع اسهالهاى ساده مفيد است.

در فرانسه معمول است u200a١٠٠u200a گرم ميوۀ خشك گياه را گرفته خرد كرده و در u200a۵٠٠u200a گرم عرق كشمش به مدت u200a١۵u200a روز خيس مىكنند و مرتبا آن را به هم مىزنند.

به اين ترتيب نوعى تنطور تهيه مىشود كه به عنوان قابض و ضدعفونىكننده براى رفع ناراحتىهاى معده روى شكم مىمالند و يا براى التيام برفك روى مخاط دهان، در محل برفكها مىمالند.

توضيح: گياه ديگرى كه از خانوادۀ انگور فرنگى ) Saxifragaceae( مىباشد به نام علمى Ribes orientale Desf. كه به انگليسى Oriental current گفته مىشود نيز در ايران مىرويد كه در ارسباران با نام قرهقات شناخته مىشود. شرح اين گياه و خواص دارويى آن در جلد دوم اين كتاب در قسمت انواع انگور فرنگى آمده است.

مطالعات و بررسىهاى علمى كه در مورد گياه انگور خرس ) Arctostaphilos uva-ursi( در مراكز تحقيقات بينالمللى به عمل آمده است.

جالينوس طبيب معروف برگهاى گياه انگور خرس را به عنوان قابض براى درمان زخمها و جلوگيرى از خونريزى تجويز مىكرده است. ولى تا مدتها يعنى تا قرن سيزدهم اين گياه نافع مورد توجه كارشناسان گياهدرمانى مغرب زمين نبود ولى در مشرقزمين بخصوص حكماى طب سنتى ايران به خواص درمانى اين گياه تحت نام عنب الدّب توجه خاص داشتند و براى درمان بيمارىهاى مختلف تجويز مىكردند.

زمانى كه ماركوپولو به اروپا بازگشت و در يادداشتهاى خود اشاره كرده بود كه پزشكان چينى از اين گياه به عنوان مدّر و براى درمان ناراحتىهاى كليه و مجارى ادرار استفاده مىكنند از آن تاريخ كمكم اين گياه در اروپا مورد توجه قرار گرفت و براى همان ناراحتىها توصيه مىشد. از طرف ديگر اولين گروههاى مهاجران اروپايى به امريكا كه اين اطلاعات را با خود داشتند پس از ورود به امريكا با تعجب مشاهده كردند كه سرخپوستان بومى آن ديار مستقلا از اين گياه براى درمان ناراحتىهاى كليه و مجارى ادرار استفاده مىكنند و به علاوه سرخپوستان برگهاى چرمى اين گياه را با توتون مخلوط كرده به صورت دخانيات مصرف و دود مىكردند و آن را Kinnikinnik مىگفتند.

از سال u200a١٨٢٠u200a گياه انگور خرس رسما به عنوان يك گياه دارويى براى رفع عفونتهاى مجارى ادرار در فارماكوپه امريكا وارد شده و تا سال u200a١٩٣۶u200a همچنان در فارماكوپه باقى بود. در سال u200a١٨۵٢u200a شيمىدانها مادۀ مؤثر فعال آربوتين را در گياه كشف كردند. در قرن نوزدهم پيشروان نوآورىهاى پزشكى اين گياه را براى درمان اسهال ساده، اسهال خونى، سوزاك، ادرار در بستر و ناراحتىهاى مزمن كليه و مجارى ادرار توصيه مىكردند. در عصر حاضر كارشناسان پزشكى روش هوموپاتى ^u200a١u200aداروهايى با مقادير خيلى جزيى از اين گياه تهيه كرده و براى رفع خون در ادرار و ناراحتىهاى كليه و عفونتهاى مجارى ادرار و ترشحات غير ارادى ادرار تجويز مىكردند.

اثر گياه در رفع ناراحتىهاى مجارى ادرار

كارشناسان گياهدرمانى امريكاى شمالى در حال حاضر متفقا اين گياه را براى رفع ناراحتىهاى كليه و مجارى ادرار تجويز مىكنند. تحقيقات متعددى نشان مىدهد كه در مجارى ادرار مادۀ شيميايى آربوتين موجود در گياه انگور خرس از نظر شيميايى به مادۀ ديگرى به نام هايدروكينون ^u200a٢u200aتبديل مىشود. به علاوه در گياه مواد شيميايى ديگرى با آثار مدّر ^u200a٣u200aنظير اورسوليك اسيد ^u200a۴u200aو انواع تانن كه بسيار قابض هستند و يك مادۀ شيميايى ديگرى به نام آلانتوان ^u200a۵u200aوجود دارد مادۀ آلانتوان به رشد سلولهاى جديد سالم كمك مىكند.

وجود مواد مختلف شيميايى فعّال در گياه انگور خرس آثار شفابخش گياه را در مورد رفع ناراحتىهاى مجارى ادرار كاملا تأييد مىنمايد. تجربيات عدۀ زيادى از كارشناسان گياهدرمانى نشان مىدهد كه مصرف گياه انگور خرس براى رفع ناراحتىهاى مجارى ادرار حتى در مواردى كه آنتىبيوتيكها جواب ندادهاند بسيار مؤثر و مفيد بوده است. در اين مورد نظر پزشكان رسمى كه با داروهاى شيميايى عمل مىكنند اين است كه البته ممكن است تجربيات فوق در مورد اثر گياه انگور خرس صحيح باشد ولى هنوز محافل علمى معتقدند كه آنتىبيوتيكهاى مناسب عموما و قاعدتا بايد بيشتر مؤثر باشند، ولى به هر حال توصيه اين است كه در مورد ناراحتىهاى ملايم و غير حاد مجارى ادرار مىتوان بدوا از گياه انگور خرس استفاده كرد ولى در موارد شديد روشهاى استاندارد پزشكى جديد با داروهاى شيميايى استفاده شود.

در مصرف گياه انگور خرس نكته مهمى كه بايد رعايت شود اين است كه «براى اينكه حد اكثر استفاده از خاصيت عفونتكشى گياه بشود بايد ادرار قليايى باشد و معنى آن اين است كه در جريان درمان با اين گياه بايد از خوردن غذاها و مكملهاى شيميايى و اسيدى نظير مركبات، آب ميوۀ ترش، ويتامين C و Sauerkraut خوددارى شود.» توضيح:Sauerkraut نوعى خوراك معمول در امريكاست كه براى درست كردن آن كلم را كاملا خرد و ريز كرده با نمك آغشته مىنمايند و مىگذارند كه تخمير و ترش شود.

در مورد بيمارىهاى زنان

گياهان و داروهاى مدّر نظير انگور خرس معمولا از نفخهاى شديد برخى از زنان در روزهاى قبل از عادت ماهيانه جلوگيرى مىنمايد و طبق تحقيقاتى كه در مورد جانوران به عمل آمده، گياه انگور خرس همچنين براى تحريك انقباضهاى رحمى مؤثر است. زنان باردار نبايد از اينگونه داروها استفاده كنند.

در مورد فشار خون بالا

پزشكان معمولا براى كاهش فشار خون بالا داروهاى مدّر تجويز مىكنند. اگر فشار خون داريد و مىخواهيد از گياه مدّر انگور خرس استفاده كنيد، اشكالى ندارد ولى زير نظر پزشك بايد انجام شود. زيرا داروهاى مدّر پتاسيم بدن را كه عنصر بسيار لازمى است را شديدا كاهش مىدهند و اگر اينگونه داروها را مرتبا مصرف كنيد بايد غذاهاى غنى از پتاسيم نظير موز و سبزيجات تازه زياد مصرف كنيد.

التيام زخم

آلانتوان موجود در انگور خرس التيام زخمها را تسريع مىكند. آلانتوان مادۀ مؤثر تعداد زيادى از داروهاى شيميايى بدون نسخه است كه به صورت كرم و پماد براى پوست تجويز مىشوند، نظيرHerpecin-L Cold sore Lip Balm براى تبخالهاى روى لب و يا Vagimide cream براى رفع تحريكهاى در ارتباط با عفونتهاى آلت تناسلى زنان و. . .

براى كنترل اسهال

تاننهاى قابض موجود در گياه انگور خرس براى رفع اسهال بسيار مفيد است.

مقدار و روش مصرف گياه

براى التيام زخم و بريدگىهاى كوچك پس از اينكه محل زخم و يا بريدگى كوچك با صابون و آب كاملا شسته و تميز شد ممكن است له كردۀ برگ گياه روى آن گذارده شود و يا پارچه تميزى را در محلول دم كردۀ برگ گياه وارد كرده و روى محل زخم يا بريدگى گذارد. در تهيه دم كردۀ آن براى خوردن، براى اينكه مزۀ قابض تانن آن قابل تحمل شود برگها را يك شب قبل در آب سرد خيس كنيد و سپس براى درمان ناراحتىهاى مجارى ادرار و اسهال يك قاشق مربّاخورى از برگها را در يك پيمانه آب جوش ريخته و u200a١٠u200a دقيقه ريز ريز با آتش ملايم بجوشد.u200a٣u200a پيمانه در روز بايد خورد (هر پيمانه حدود u200a٢٠٠u200a گرم است) . براى كودكان بزرگتر از u200a٢u200a سال و كوچكتر از u200a١۶u200a سال و اشخاص بزرگتر از u200a۶۵u200a سال از دم كردۀ خيلى رقيق آن شروع و به تدريج به حد مجاز برسد.

احتياط در مصرف گياه

پس از خوردن دم كردۀ گياه رنگ ادرار اغلب سبز تيره مىشود. تركيبات گياهان دارويى كه براى كاهش وزن مصرف مىشود معمولا داراى مادۀ مدّر هستند كه ادرار را زياد مىكنند. انگور خرس از گياهانى است كه در اغلب اينگونه تركيبهاى دارويى كاهش وزن، مصرف مىشود زيرا توليد ادرار را زياد مىكند. ولى توجه شود كه داروهاى مدّر موقتا وزن را كاهش مىدهد امّا به محض قطع داروها وزن به حالت اوليه باز مىگردد. براى كاهش وزن بهطور اصولى در صورتى كه از نظر سلامتى ضرورى تشخيص شود تنها داروهاى مدّر تجويز نمىشود و كليد اصلى براى كاهش وزن بادوام و صحيح، كاهش چربى و ازدياد فايبر در غذاها، تمرينهاى متناسب ورزشى و راهپيمايى در هواى آزاد بدون آلودگى است.

بعضى از كارشناسان محافظه كار گياهدرمانى عقيدۀ چندانى به مصرف انگور خرس ندارند زيرا مىگويند در برخى اشخاص اين گياه ايجاد آشفتگى و قى و طنين در گوش و تشنج مىنمايد. منبع اين بدبينى تحقيقى است كه در سال u200a١٩۴٩u200a به عمل آمده بود ولى در آن تحقيق خود گياه مصرف نشده بود بلكه مادۀ مؤثر فعال شيميايى ضد عفونت گياه يعنىHydroquinone از گياه جدا شده و به مقدار زياد مصرف شده ولى مصرف خود گياه در حد مجاز معمولا بدون ناراحتى است و اگر عوارض كوچكى از نظر طنين در گوش ايجاد شود كافى است كه مقدار مصرف آن كاسته شود، فورا عوارض قطع مىشود.

گياه انگور خرس از نظر مقدار تانن آنقدر غنى است كه معمولا از آن در چرمسازى استفاده مىشده است و مصرف زياد تانن در انسان ممكن است ايجاد ناراحتى معده نمايد.

تانن از موادى است كه در مورد سرطانزايى آن بحثهاى له و عليه و متناقض مىشود. بعضى از كارشناسان در مورد سرطانزايى آن هشدار مىدهند ولى به هر حال اثر گياه انگور خرس در ايجاد سرطان هنوز قطعى و روشن نيست ولى چون اين بحث مطرح شده است شرط احتياط ايجاب مىكند اشخاصى كه مظنون به سرطان هستند از خوردن اين گياه خوددارى نمايند و يا اگر به دلايلى لازم است مصرف كنند با شير مخلوط و بخورند كه تانن آن خنثى شود.

در مورد مصرف اين گياه توصيه مراجع صاحبنظر اين است كه باستثناى كودكان زير دو سال و زنان باردار و مادران شيرده براى ساير اشخاص با رعايت ملاحظاتى كه در اين بخش ذكر شد، در حد مجاز بىاشكال است، به هر حال بايد زير نظر پزشك مصرف شود.