پنبه

به فارسى «پنبه» و «جوزق» و در اصفهان «كلوزه» گويند. در كتب طب سنتى با نام عربى آن «قطن» آمده است. به فرانسوى بوتۀ آن را Cotonnier و ثمر آن را Coton و به انگليسى Cotton و Cotton plant ناماند. گياهى است از خانوادۀ پنيرك Malvaceae داراى گونههاى مختلفى است كه به صورت بوتۀ يكساله و يا درختچه مىرويد. نام علمى معروفترين آنها عبارت است از: Gossypium herbaceum L. و G. hirsutum L. و G. arboreum L. و G. barbadense L. و G. peruvianum Gav.

مىباشد.

دو گونۀ اولى گونههايى هستند كه اغلب پرورش داده مىشوند و در اكثر نقاط عالم از جمله ايران، مصر، امريكا، شوروى و ساير نواحى دنيا براى تهيه الياف پنبه كاشته شده و منشأ ارقام مختلف اصلاح شدۀ پنبۀ فعلى مزروع مىباشد. ساير گونهها نيز در پرو و برخى نقاط عالم كاشته مىشود.

مشخصات

پنبه مزروع ايران گياهى است يكساله كه ارتفاع آن تا u200a١u200a متر، برگهاى آن پنجهاى، متناوب، سطح آنها را اغلب تار تيره رنگى مىپوشاند. گلهاى آن زرد رنگ روشن است كه در بن گلبرگها لكههاى تيرهاى وجود دارد. ميوۀ آنكه به قوزه پنبه معروف است در ابعاد يك گردو و در داخل آن دانههاى پنبه يا به اصطلاح پنبه دانه قرار دارد. سطح دانههاى پنبه تيره رنگ سخت و پوشيده از تارهاى سفيد (در بعضى ارقام خرمايى) سلولوزى مىباشد كه پس از رسيدن قوزه و باز شدن آن، اين تارهاى سفيد از هم باز شده و آمادۀ چيدن مىشود. تارهاى پنبه در بعضى ارقام با طول مساوى و در برخى ارقام كوتاه و بلند هستند.

در اثر اصلاح و پرورش ارقام پنبه تلاش مىشود كه ارقام اصلاح شدۀ با طول تار هرچه درازتر و يكنواختتر و محكمتر به دست آيد.

در دانۀ پنبه مقدار قابل ملاحظهاى (در حدود u200a٢٠u200a درصد) روغن وجود دارد كه براى تهيه روغن خوراكى نباتى استخراج مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه پنبه مواد بتائين، كولين، و ساليسيليك اسيد ^u200a١u200aوجود دارد. در برگها و گل بدون گلبرگ پنبه در گونه G. hirsutum گلوكوزيد كوئرسىمريترين ^u200a٢u200aمشخص شده و از گلبرگهاى آنكه جداگانه بررسى شده است، كوئرسىمريترين و ايزوكوئرسىتين ^u200a٣u200aجدا شده است .]G. I. M. P[ در دانه پنبه برحسب ارقام مختلف u200a٣٠u200a-u200a١٨u200a درصد روغن ثابت قابل استخراج يافت مىشود.

بررسى شيميايى ديگرى نشان مىدهد كه در روغن پنبه اولئين و مادۀ سمّى به نام گوسيپول ^u200a۴u200aوجود دارد [يونگ كن]. و در كنجاله تخم پنبه پس از روغنكشى برحسب وزن خشك آن در حدود u200a٨u200a/u200a٣u200a درصد گلوتاميك اسيد يافت مىشود [كريشنا ماكار راماچاندران]. آقاى راماچاندران نظر داده است كه مادۀ ال-گلوتاميك اسيد در حالت آزاد براى معالجۀ كمبودهاى روانى در كودكان و نوجوانان اثر مفيد دارد.

در هر u200a١٠٠u200a گرم آرد تخم پنبه كه پس از روغنكشى از دانه تهيه مىشود مواد زير وجود دارد:

آب u200a۶u200a گرم، پروتئين u200a۴٨u200a گرم، مواد چرب u200a۶u200a گرم، هيدراتهاى كربن u200a٣١u200a گرم، كلسيم u200a٢٨٣u200a ميلىگرم، فسفر u200a١١١٢u200a ميلىگرم، آهن u200a۶u200a/u200a١٢u200a ميلىگرم، ويتامين A u200a۶٠u200a واحد بينالمللى، تيامين u200a٢١u200a/u200a١u200a ميلىگرم، رايبوفلاوين u200a٨۴u200a/u200a٠u200a ميلىگرم و نياسين u200a۵u200a/u200a۶u200a ميلىگرم.

خواص-كاربرد

پوست ريشۀ پنبه قاعدهآور است و در دوران وضع حمل به عنوان داروى كمك براى تسهيل وضع حمل به كار مىرود. زيرا داراى خاصيت اكبوليك ^u200a۵u200aمىباشد.

داروهاى اكبوليك داروهايى هستند كه در اثر انقباض عضلات رحم موجب تسريع تولد جنين را فراهم مىنمايد و يا در موارد لازم موجبات سقط جنين مىشوند. در هندوچين (كامبوج) از تمام اندام گياه پنبه ) G. Herbaceum( به عنوان تببر استفاده مىشود. جوشاندۀ گياه را براى معالجۀ مالاريا و ساير انواع تبها مىخورند. دم كردۀ گلها و برگهاى گياه را براى نرم كردن سينه مىخورند. در استعمال خارجى از خيس كردۀ غليظ گلها و برگ پنبه در آب براى تحليل ورمها مصرف مىشود. ريشه پنبۀ قابض و مدّر است و براى معالجۀ اسهال خونى مفيد است و در استعمال خارجى نرم كنندۀ ورم است و دود آن براى بواسير مفيد مىباشد [مىناتت و پتلو]. در اندونزى فقط از ضماد برگهاى لهشدۀ پنبه استفاده كرده و به كمر مىاندازند تا ناراحتىهاى مثانه و دفع ادرار رفع شود [واناستىنيس -كروزمان].

در روغن تخم پنبه مادۀ گوسيپول كه سمّى است وجود دارد و براى مصرف پروتئين تخم پنبه و همچنين روغن آن بايد قبلا اين مادۀ سمّى حذف شود.

كنجاله تخم پنبه كه پس از گرفتن روغن از تخم به دست مىآيد در حدود u200a٨u200a/u200a٣u200a درصد گلوتاميك اسيد دارد كه در حالت آزاد براى معالجۀ كمبودهاى دماغى اطفال و نوجوانان مفيد است.

از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گياه پنبه گرم و خشك و دانۀ آن گرم و تر است. از نظر خواص معتقدند كه ضماد گياه پنبه سوخته كه به حد خاكستر نرسيده باشد براى تحليل ورم و رفع خارش مقعد و سوختگى آتش و جذب چرك زخمهاى عميق مفيد است.

خوردن مغز تخم پنبه براى نرم كردن سينه و شكم نافع است و براى تسكين سرفه مفيد مىباشد. اشخاص سرد مزاج بهتر است آن را با شكر و دارچين بخورند. مغز تخم پنبه در گرممزاجها مقوى نيروى جنسى است و براى ازدياد اسپرم مؤثر است. مقدار خوراك آن تا u200a٢٠u200a گرم است.

خوردن آب برگ تازۀ پنبه در حدود u200a١٠٠u200a گرم كه به تدريج در دفعات با شربت سيب خورده شود، اسهال اطفال را بند مىآورد و براى نوجوانان نيز اين خاصيت را دارد.

ضماد آب برگ پنبه با روغن گل براى نقرس بسيار مفيد است و ضماد آن با برگ خرفه براى درد مفاصل گرم و سرد نافع است. اگر در دم كردۀ برگ تازه مخلوط با كمى ريشۀ گياه بنشينند براى اختناق رحم و براى رفع درد آن نافع است و پاشيدن گرد برگ آن خون جراحت و زخم را بند مىآورد. تخم پنبه براى كليه مضّر است و از اين نظر بايد با بنفشه خورده شود.

در هند از تخم پنبه به عنوان نرمكنندۀ پوست و مخاط و مليّن و نرمكنندۀ سينه و براى افزايش ترشح شير و براى افزايش نيروى جنسى مىخورند و در موارد سردرد براى رفع سردرد مىخورند. و از پوست ساقۀ پنبه و ريشۀ پنبه به عنوان قاعدهآور و افزايشدهندۀ ترشح شير استفاده مىشود. آب برگ پنبه در موارد مارگزيدگى و عقربزدگى به كار مىرود .]G. I. M. P[

اين گياه به علت داشتن ماده سمّى گوسىپول بايد با احتياط و با نظارت پزشك، در حد مجاز مصرف شود.