زرآوند

در كتب طب سنتى با نامهاى «زرآوند» و «زريوند» آمده است. دو نوع معروف دارد يكى را «زرآوند گرد» و به اصفهانى «نخود الوندى» و نوع دوم را «زرآوند دراز» گويند. در برخى مدارك از جمله پارسا در فلور ايران «خربزه ابو جهل» نامبرده است. به فرانسوى Aristoloche و به انگليسى Birthwort و Aristolochia گفته مىشود.

گياهى است از خانوادۀ . Aristolochiaceae نام علمى دو گونۀ دارويى آن كه در بازار دارويى هند و ايران به نام زرآوند عرضه مىشود يكى Aristolochia longa L. كه بومى جنوب اروپاست و در بازار دارويى هند «زرآوند طويل» ناميده مىشود و ديگرى Aristolochia rotunda L. است كه در بازار دارويى هند نيز «زرآوند گرد» شناخته مىشود. در طب سنتى ايرانى بهطور كلى نوع دراز آن معمولا مطرح است و گونهاى كه در هندوستان بيشتر مصرف مىشود گونه A. indica L. مىباشد.

گونههايى از اين گياه كه در ايران مىرويند و خواص دارويى آنها بايد مطالعه شود عبارتاند از:

u200a١u200a. A. olivieri Coll. ، در غرب ايران در قصر شيرين، كوه الوند همدان، بين اشترانكوه و كوه ساس، كوه چهار خاتون، كوه رازوند و عباسآباد همدان مىرويد.

u200a٢u200a. A. maurorum L. ، اطراف تهران، كرج، ونك، اوين، شميرانات و در آذربايجان مىرويد.

u200a٣u200a. A. iberica Fisch. ، در مناطق شمال بين درختان زيتون رودبار مىرويد.

در طب سنتى معمول است ساقۀ زيرزمينى يا بيخ گياه مصرف مىشود و از هندوستان وارد شده و در بازار به نام زرآوند عرضه مىشود.

مشخصات

زرآوند گياهى است علفى با ساقۀ زيرزمينى چند ساله و پايا. ساقۀ هوايى آن كوتاه به بلندى u200a۴٠u200a-u200a٣٠u200a سانتىمتر كه در محل اتصال برگها زاويه منفرجهاى دارد. برگهاى آن كامل، متناوب، قلبى شكل و نوكتيز است و در مورد زرآوند گرد بىدندانه و زبر و در مورد زرآوند دراز با دندانه و دمبرگ است. گلها كه از فاصلۀ بين برگ و ساقه خارج مىشوند ارغوانى يا صورتى با بوى نامطبوع هستند. ساقۀ زيرزمينى يا بيخ آن كلفت و به ضخامت حدود يك انگشت چاق، رنگ ظاهر آن تيره مايل به سرخى با طعمى كمى تلخ است. مرغوبترين آن بيخى است كه به رنگ زعفرانى و ضخيم باشد و كهنهتر از دو سال نباشد زيرا پس از آن قوت دارويى آن از دست مىرود. اين گياه در اروپا، آسياى مركزى، هندوستان و مناطق مديترانهاى و گونههايى از آن در ايران مىرويد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در نوع هندى آن ) A. indica( كه مورد تجزيه و مطالعه قرار گرفته مواد زير يافت مىشود:

ريشۀ گياه داراى يك مادۀ متبلور احتمالا يك گلوكوزيد و يك مادۀ عامل تلخ با طبيعت گلوكوزيدى به نام ايزوآريستولوچيك اسيد ^u200a١u200aو مادۀ آلانتوان ^u200a٢u200aو در حدود u200a٠۵u200a/u200a٠u200a درصد آلكالوئيد آريستولوچين ^u200a٣u200aو اسانس روغنى فرّار شامل تركيبات كاربونيل ^u200a۴u200aو مقدار خيلى كمى روغنى با بوى ايزووانيلين ^u200a۵u200aكه در حدود u200a۵٢u200a/u200a٠u200a درصد ريشه را تشكيل مىدهد، مىباشد .]G. I. M. P[

آلكالوئيد اريستولوچين در موش و قورباغه موجب ايجاد فلج قلبى و تنفسى و در سگ ايجاد خونريزى و تحريك و آماس كليه يا نفريتيس مىنمايد. در گزارش ديگرى آمده است كه در اسانس ريشۀ گياه علاوه بر مواد فوق مقدار كمى كافور و تعدادى سسكىترپن ^u200a١u200a[كريشناسوامى-مانجونات روا]. وجود دارد.

در نوع دراز آن ) A. longa( در ريشۀ گياه آلكالوئيد آريستولوچين يافت مىشود و در ريشه نوع گرد ) A. rotundia(نيز وجود آلكالوئيد مزبور تأييد شده است.

خواص-كاربرد

زرآوند و ريشۀ آن از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و خشك است و از نظر خواص معتقدند كه ترياق سموم نباتى و حيوانى است، از جمله براى سم مار كبرى ترياق مؤثرى است. باز كنندۀ گرفتگىها و انسداد مجارى عروق و مدّر است و قاعدهآور. كرم معده و كرم كدو را مىكشد و براى پاك كردن رحم و اخراج جنين بسيار مفيد است. اگر با سكنجبين خورده شود براى طحال نافع است و اگر u200a۵u200a گرم آن با شراب عسلى خورده شود براى صرع و كزاز و ضعف احشا مفيد است و به عنوان مسهل بلغم مىباشد و با ايرسا و عسل براى پاك كردن زخمهاى عميق و التيام آنها نافع است. ضماد آن براى محل گزيدگى عقرب و مار و رويانيدن گوشت در زخمهاى رحم و ساير زخمها مفيد است. ماليدن آن به دندان و لثه براى پاك كردن رطوبتها و چرك لثه نافع است. شياف آن در مهبل براى باز كردن عادت ماهيانه و رفع بند آمدن آن و براى اخراج جنين در موارد سختى زايمان مؤثر است. مقدار خوراك آن u200a١٠u200a-u200a٨u200a گرم است. زرآوند براى كبد و طحال مضّر است از اين نظر بايد با عسل خورده شود. در هند ريشۀ نوع زرآوند دراز را به عنوان ترياق در موارد گزش مار كبرى به كار مىبرند. ريشه نوع A. indica به عنوان تونيك، محرّك، قاعدهآور، قىآور و براى كاهش تب تجويز مىشود ضمنا از گرد آن مخلوط با عسل در مورد بيمارى لوكودرما كه نوعى لك و پيس با برص است، در مصرف داخلى تجويز مىشود. در برمه جوشاندۀ برگ گياه را در استعمال داخلى براى فروكش كردن تاول و جوش به كودكان مىدهند [گج]. و در هندوچين و ويتنام اين گياه براى قطع تبهاى نوبهاى و استسقا و بىاشتهايى تجويز مىشود [كروست و پتلو].

مصرف اين دارو بايد زير نظر پزشك باشد.