نى جارو

به فارسى «نى جارو» و در كتب طب سنتى از انواع «قصب» نامبرده شده است. به فرانسوى Roseau commun وPetit roseau و Roseau des marais و Roseau ā balai و Cannette و به انگليسى Reed و Lesser reed گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ غلات Gramineae نام علمى آن: Phragmites australis) cav. (Trin. ex Steud. و مترادفهاى آن P. Vulgaris Trin. و P. communis) L. (Trin. و Arundo phragmites L. مىباشد.

مشخصات

گياهى است چند ساله از نظر شكل ظاهرى شبيه نى هندى، بلندى آن u200a٣u200a-u200a١u200a متر و بندرت u200a۵u200a-u200a۴u200a متر مىباشد. ساقۀ آن به قطر u200a١۵u200a-u200a١٠u200a ميلىمتر، استوانهاى است و به آسانى مىشكند. برگهاى آن دراز مثلثى نوكتيز در قسمت پايين برگ به عرض u200a٣u200a-u200a١u200a سانتىمتر با پهنك مسطح. پوستۀ دانههاى آن به دستهاى كرك منتهى مىشود. خوشۀ گلهاى آن به طول u200a٣٠u200a-u200a٢٠u200a سانتىمتر و به رنگ قهوهاى مايل به زرد است. ساقۀ زيرزمينى اين گياه در طب سنتى به عنوان دارو مستعمل است. از جوانههاى جوان و نورسته و ساقۀ آن نيز در مواردى استفاده مىشود. اين گياه تقريبا در تمام مناطق عالم معتدل و گرمسير به استثناى مناطق قطبى منجمد مىرويد. در تمام خاكها تا حدى كه نمك زياد نداشته باشند رشد مىكند. خاكهاى غنى را دوست دارد و وجود آبهاى راكد در رشد آن اثر نمىگذارد و در مناطق باطلاقى و در آبهاى راكد نيز مىرويد. در ايران دو واريته از آن يكى به نامP. australis var australis در مناطق مرطوب از جمله در دو منطقۀ البرز در كرج در ارتفاعات u200a١٢۵٠u200a مترى، در رشت و در بندر انزلى در اطراف مرداب و ميان پشته، در كوه الوند همدان، بوشهر، شهبازان در ارتفاع u200a۵٠٠u200a مترى، در بيشه در u200a١١٠٠u200a مترى، در مسجد سليمان، بلوچستان، خراسان، تربت حيدريه و شيراز ديده شده است.

واريتۀ ديگر به نام Arundo phragmites var stenophyllus) Boiss. (Bor در سمنان، دامغان، درياى نمك و سياهكوه ديده مىشود.

در بلوچستان نزديك قيصر درّه كتّا با نام محلى «نال» و در بخش لورالائى با نام محلى «نال» و «نار» و در شهريق «نال» شناخته مىشود.

تكثير اين گياه به آسانى از طريق كاشت قسمتى از ساقۀ زيرزمينى آن و يا كاشت گياه ريشهدار و يا ريشهجوشهاى آن انجام مىگيرد كه به فاصلۀ u200a٨٠u200a سانتىمتر از هر طرف مىكارند.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى وجود آسپاراژين ^u200a١u200aو تعدادى پروتئين و چند گلىكوزيد در گياه تأييد شده است [روا]. در گزارش بررسى شيميايى ديگرى آمده است كه در ساقۀ زيرزمينى و در ساقههاى جوان آن در حدود u200a۵u200a درصد قند وجود دارد و به علاوه در نى جارو در حدود u200a٢٧u200a/u200a٠u200a درصد از آلكالوئيدهاى ارگوت ^u200a٢u200aاز گروه ارگوتوكسين ^u200a٣u200aيافت مىشود. .]S. G. I. M. P. [

خواص-كاربرد

نى جارو از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى سرد و خشك است و خاكستر آن گرم و خشك مىباشد.

در چين معمولا از ساقۀ زيرزمينى آن به عنوان دارو استفاده مىشود ولى در يادداشتهاى رو ^u200a١u200aآمده است كه شاخههاى جوان و برگهاى آن نيز براى قطع آشفتگى و قى خورده مىشود.

در كتاب استوارت صفحۀ u200a٣١٨u200a در قسمتى كه تاريخچۀ مصرف اين گياه را ذكر مىكند نوشته شده كه از شاخههاى جوان و برگها و گلهاى اين گياه براى معالجه وبا، برونشيت متعفن استفاده مىشود و به علاوه خاكستر آن نيز روى زخمهاى متعفن گذارده مىشده است و ريشه و ساقۀ زيرزمينى آن به عنوان خنككننده و مدّرّ مصرف مىشود و از آن براى معالجۀ التهاب گلو، تب شديد، قى كردن، سرفه و وجود خون در ادرار استفاده مىكنند [چونگ يائوچى]و در موارد آفتابزدگى [ايشى دويا]نيز مفيد است.

به علاوه براى تسريع ظهور دانههاى سرخك و رفع تهوع و رفع التهاب معده نيز كاربرد دارد [هاو]. براى تسكين سكسكه و مسموميت حاصل از خوردن خوراكهاى ماندۀ دريايى نيز نافع است [لوئى ايشى دويا]. جوشاندۀ ساقۀ زيرزمينى و خوشههاى گلهاى آن نيز مدّرّ است و براى رفع دندان درد و گوش دردهايى كه در اثر به هم خوردن تعادل فيزيولوژيكى بدن كه به عارضۀ گرمى در طب سنتى معروف است، ايجاد شده باشد، مفيد است [هو]. شاخههاى نرم و جوان آن كمى تلخ است و خوراكى است. در اندونزى نيز از ساقههاى زيرزمينى و ريشههاى آن براى رفع اختلالات معده مصرف مىشود [فوكود]و مدرّ است [كروست و پتلو].

از جوشاندۀ ريشه و ساقۀ زيرزمينى آن به عنوان تببر بخصوص در موارد تب حصبه و تبهاى زكام استفاده مىشود و به علاوه براى تصفيۀ خون و در عين حال براى قطع شير مادران شيرده تجويز مىشود. به سبب وجود الكالوئيدهايى از گروه ارگوتوكسين در اين گياه مصرف آن بايد با احتياط و در حد مجاز زير نظر پزشك متخصص انجام گيرد.

مصارف نى جارو در صنايع دستى زياد است از جمله براى ساختن نىهاى مارگيرى، سبدبافى، صندلىسازى و از همه مهمتر مصرف صنعتى آن در كاغذسازى است كه به علت عدم تناسب اينگونه مصارف با موضوع اين كتاب از شرح و تفصيل آن خوددارى مىشود. ولى چون از نظر آگاهى به تاريخ كهن كاربرد نى جارو در ايران جالب است، به بررسيهاى زير توجه فرماييد (از مطالعات دكتر شليمر) : اصولا كوزۀ قمى در ايران به كوزههايى گفته مىشود كه سابقا در تابستان براى خنك كردن آب به كار مىرفته است. و بهترين آن در قم ساخته مىشده. اين نوع كوزهها را به فرانسوى Alcarazas و به انگليسى Water cooler يا Alcarazasمىگويند. تكنيك ساخت اين كوزهها اين بوده كه خاك مخصوصى كه مركب از آرژيل آغشته به املاح از نوع سولفات دوسود بوده گرفته با آب مخلوط و به صورت گل مخصوص كوزهگرى درآورده و آن را به شكل كوزه ساخته و در كوره مىپختند. اولينبار كه آب در كوزه ريخته مىشد پس از چند ساعت املاح موجود در لابلاى ذرات خاك در آب حل شده و از كوزه خارج و كوزه به صورت جسمى داراى ميليونها منفذ بسيار ريز در مىآمده است. وجود اين منافذ موجب مىشد آب را كه در كوزه مىريختند در اثر جريان هوا خنك شود.

در اصفهان نيز از اين نوع كوزههاى خنك كنندۀ آب مىساختند ولى با تكنيك پيشرفتهترى، به اين ترتيب كه در خاك گل كوزه مقدارى از ريشكهاى خوشۀ گياه نى جارو مخلوط مىكردند، كوزه كه ساخته مىشد و آن را در كوره مىگذاردند در حرارت بسيار زياد كوره ريشكهاى خوشۀ گياه سوخته و به صورت پتاس در مىآمده كه در آب كاملا محلول است و در اولين بار كه آب در كوزه ريخته مىشده پس از چند ساعت ذرات پتاس حل شده و خارج گرديده و كوزه به صورت جسم داراى منافذ بسيار زياد در مىآمده است. البته هرچه بيشتر دقت شود كه در اين نوع كوزهها آب صاف و بدون رسوب گل ريخته شود، خاصيت خنك كنندگى آن ديرتر از دست مىرود.