دم شير قلبى

در كتب فارسى قديم با نام «دم شير قلبى» و در كتب طب سنتى «فراسيون القلب» و «ذنب الاسد» نامبرده مىشود. به فرانسوى به آن Leonure و Agirpaume و Queue de lion و Cardiaque و به انگليسى Motherwort Lion's tail وHeart wort و Common motherwort مىگويند. گياهى است از خانوادۀ نعنا Labiatae نام علمى آن Leonurus cardiacal. و مترادفهاى آن Cardiaca Vulgaris Moench. و Cardiaca trilobata Lam. مىباشد.

مشخصات

دم شير قلبى گياهى است پايا. ساقۀ آن u200a۴u200a گوش بلند است كه ارتفاع آن تا يك متر مىرسد. برگهاى آن متقابل و داراى بريدگىهاى عميق است كه معمولا برگ را به سه قسمت عمده تقسيم مىكند و به اين دليل آن را بعضى از گياهشناسانTrilobata گفتهاند. هر قسمت از برگ نوكتيز دندانهدار و شكل كلى برگ پنجهاى است. گلهاى آن كوچك به رنگ قرمز روشن مخلوط با سفيد مىباشد كه بهطور گروهى بيشتر در محل اتصال برگهاى فوقانى ساقه به محور ساقه در تابستان ظاهر مىشود. اين گياه در نقاط مرطوب كنار جادهها و اراضى غير مزروع در مناطق اروپا، آسيا، افريقاى شمالى (الجزيره) بهطور خودرو مىرويد. در ايران طبق بررسىهاى گياهشناسان فلورا ايرانيكا سه تحت گونه با اسامى زير ديده شده است.

u200a١u200a. Leonurus cardiaca sub cardiaca در گيلان، ديلمان و در آذربايجان بين خلخال تا اسالم در ارتفاعات u200a١۶٠٠u200a تا u200a١۵٠٠u200a متر در آذربايجان غربى در درّه قاسملو، اشنويه و در سهند نزديك ليقوان، در اطراف باكو، بين اهر و كاليبر در u200a١٧٠٠u200a متر ارتفاع، در جنوب غربى كليبر و در اصفهان در دمبكمر، در اطراف خوانسار و در كرمان در رابور، در قزوين، كرج، دامغان، سمنان، قم ديده شده است.

u200a٢u200a. Leonurus cardiaca sub turkestanicus Rech. f. در خراسان، دامنههاى كوههاى كپهداغ در u200a٢۴٠٠u200a-u200a٢١٠٠u200a متر ارتفاع از سطح دريا ديده شده است.

u200a٣u200a. Leonurus cardiaca sub persicus) Boiss(Rech. f. در مازندران، درّه هراز-جنگل كندوان، در اطراف تهران، دامنه كوه دماوند از u200a٣۵٠٠u200a-u200a٢٠٠٠u200a متر از سطح دريا، دامنههاى توچال، نزديك دربند، امامزاده داود، شهرستانك، كوه الموت، قزوين و هزاربند كرج ديده شده است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى گياه دمشير قلبى داراى كمى اسانس و يك مادۀ تلخ محلول در الكل و چند اسيد آلى و كمى رزين و مادهاى به نام لئونورين ^u200a١u200aمىباشد. در گزارش ديگرى آمده است كه گياه خشك دم شير قلبى داراى u200a٣۵u200a/u200a٠u200a درصد انواع آلكالوئيدها بوده به علاوه داراى ساپونين و تانن و مادۀ عامل تلخ و كمى ويتامين A و C مىباشد.

از قسمت آلكالوئيدى آن مادۀ استاچيدرين ^u200a١u200aبه دست مىآيد. مقدار استاچيدرين آلكالوئيد كه از آن به دست مىآيد برحسب اينكه گياه تازه و يا خشك مورد تجزيه قرار گرفته باشد در حدود u200a٠١۵u200a/u200a٠u200a تا u200a٠۵۵u200a/u200a٠u200a درصد مىباشد. علاوه بر موارد فوق سه گلوكوزيد تلخ نيز از آن جدا شده است ]S. G. I. M. P[ ^u200a٢u200a.

خواص-كاربرد

عصارۀ الكلى گياه دم شير قلبى به عنوان داروى قلبى با خاصيتى بيشتر از سنبل الطيب مصرف مىشود (مجلۀ طبى، روسيه-مسكو،u200a١٩۴٣u200a) . خوردن گياه ترشح عرق را زياد و خوشبو مىكند محرك و مقوى قلب است و تنطور الكلى يك پنجم آنكه به مقدار u200a۴٠u200a-u200a٢٠u200a گرم در روز در يك شربت ريخته و خورده شود براى تپش قلب، ضعف قلب و غش اثر مفيد دارد و از داروهاى قاعدهآور است. براى تهيۀ دم كردۀ آن از سرشاخه گلدار و برگ آن به مقدار u200a۵٠u200a-u200a۴٠u200a گرم در يك ليتر آب جوش دم كرده و استفاده مىكنند. مصرف اين گياه بايد با نظارت پزشك متخصص در حد مجاز باشد.

بررسىهايى كه در مراكز تحقيقاتى بينالمللى در مورد كاربرد و مقدار و روش مصرف گياه دم شير قلبى به عمل آمده است. در طب سنتى ايران و هند و يونان قديم از گياه دم شير قلبى براى رفع ناراحتىهاى فيزيكى و احساسى قلب نظير تپش قلب و دپرسيون استفاده مىكردند. در چين قديم شهرت گياه دم شير قلبى مربوط به آثار آن براى عمر دراز بوده است. در اروپا ابتدا در روزگاران كهن از اين گياه به عنوان داروى دامپزشكى و براى درمان بيمارىهاى گاوها استفاده مىشده است. در قرن شانزدهم يكى از كارشناسان معروف گياه درمانى اروپايى به نام John Gerard از اين گياه به عنوان دارويى براى بيمارىهاى گاوها استفاده مىكرده و در عين حال از همان زمان اين دانشمند آن را براى رفع نارسايىهاى قلبى انسان نيز تجويز مىنموده است.

در قرن هفدهم كارشناس گياه درمانى معروف انگليسى به نام Nicholas Culpeper در يادداشتهاى خود مىنويسد «هيچ گياه دارويى مؤثرتر از دم شير قلبى براى برطرف كردن بخارهاى مالخوليا از قلب و تأمين روح شاد و فرحانگيز نيست.» در بادى امر آقاى Culpeper اين گياه را داروى مؤثر ضد دپرسيون مىدانست ولى بعدها مىنويسد «براى لرزشهاى قلب كه منظورش همان تپش قلب است و حالتهاى ضعف و پيشگيرى از سنكوپ بسيار مفيد است و به همين دليل نام گياه قلبى ^u200a١u200a-به آن داده شده است» و اين گياه را به دليل اينكه در دوران سخت زايمان موجب آرامش رحم مىشود، گياه مادر ^u200a٢u200aنيز مىنامند. به علاوه براى تحريك و افزايش ترشحات ماهيانه زنان نيز مفيد است. با گذشت زمان كارشناسان گياهدرمانى اين گياه را در موارد متناقضى به كار مىبردند، به اين معنى كه براى آرام كردن رحم در دوران حاملگى و پس از زايمان و در عين حال در مواردى براى تحريك ترشحات ماهيانۀ زنان و براى تحريك زايمان نيز مصرف مىشده است. و در حال حاضر در اروپا و امريكا به عنوان محرك رحمى كاربرد دارد.

در قرن نوزدهم مهاجران اروپايى كه به امريكا وارد شدند در امريكاى شمالى اين گياه را براى افزايش ترشحات عادت ماهيانۀ زنان و كمك به خروج مواد داخل رحم پس از وضع حمل، توصيه مىنمودند و همچنين آن را به عنوان آرامبخش و درمان كنندۀ بيمارىهاى اضطراب و بىخوابى به كار مىبردند ولى كارشناسان فعلى گياهدرمانى در امريكاى شمالى اين گياه را براى درمان تپش قلب و در موارد تأخير يا قطع عادت ماهيانه در زنان جوان كه دليل خاص فيزيولوژيكى نداشته باشند، توصيه مىنمايند.

تحقيقات جديدى كه در چين به عمل آمده نشان مىدهد كه گياه دم شير قلبى سلولهاى قلب را آرام مىكند و تحقيقات ديگرى در چين گياه دم شير قلبى را به عنوان داروى مفيدى براى جلوگيرى از لخته شدن خون در داخل رگها و پيشگيرى از حملههاى قلبى توصيه مىنمايند.

دانشمندان روسى معتقدند در اين گياه مواد شيميايى وجود دارد كه براى كاهش فشار خون بالا مفيد مىباشد و به علاوه شهرت اين گياه را به عنوان گياه مقوى قلب تأييد مىنمايند.

تحقيقات علمى جديدى كه در آلمان انجام شده نشان مىدهد كه گياه دم شير قلبى مسكن ملايمى است و در مقايسه با سنبل الطيب داراى ظرفيت قابل توجهى بر ضد اضطراب و بىخوابى مىباشد.

معمولا تعداد كمى از داروهاى آرامبخش در عين حال محرك رحمى نيز هستند و جمع بودن اين دو خاصيت در يك دارو منطقى به نظر نمىرسد ولى گياه دم شير قلبى در عين حال كه آرامبخش است به علت داشتن مادۀ شيميايى به نامLeonurine انقباضهاى رحمى را نيز تحريك مىكند و معمولا براى تسريع و تحريك زايمان و خروج نوزاد و همچنين براى افزايش و تحريك ترشحات عادت ماهيانه نيز مصرف دارد.

مقدار و روش مصرف گياه

به عنوان آرامبخش و محرك رحمى و براى كاهش فشار خون u200a٢u200a-u200a١u200a قاشق مربّاخورى گياه خشك را در يك پيمانه (u200a٢٠٠u200a) گرم آب جوش u200a١٠u200a دقيقه مىخيسانند و سپس دم مىكنند. به اين ترتيب كه دو پيمانه در روز از اين گياه دم كرده به دفعات و هر دفعه يك قاشق سوپخورى بزرگ بايد از آن خورد.

مزۀ اين دم كرده بسيار تلخ است بنابراين مىتوان كمى عسل و يا آب ليمو ترش ساده به آن اضافه كرد و يا با يك نوشابۀ خوش طعم گياهى ديگرى نظير آب سيب يا آب انار شيرين و نظاير آن مخلوط نموده و خورد. اگر تنطور آن مصرف مىشود u200a٢u200a/u200a١u200a قاشق مرباخورى دو بار در روز خورده شود.

از اين گياه به كودكان زير دو سال نبايد داد. توصيه سازمان نظارت بر دارو و خوراك امريكا ) FDA( اين است كه باستثناى كودكان زير دو سال، زنان باردار، مادران شيرده، اشخاصى كه داراى اختلالات انعقاد خون در داخل رگها هستند و اشخاصى كه از داروهاى آرامبخش و قلبى و فشار خون ديگرى استفاده مىكنند براى ساير اشخاص مصرف اين گياه در حد مجاز بدون اشكال است. در مورد كودكان بزرگتر از u200a٢u200a سال و كوچكتر از u200a١۶u200a سال و اشخاص مسنتر از u200a۶۵u200a سال مصرف دارو بايد از مقدار كم شروع شود و بتدريج تا حد مجاز برسد.