كماذريون

به فارسى «دان داروى تلخ» و «مانداروى تلخ» (شيرازى) و در كتب طب سنتى با نامهاى «كماذريوس» و «ماذريوس» و «كماذريون» و «بلوط الارض صغير» نامبرده مىشود. به فرانسوى Germandree و Germandree sauvage و Petit chene و Sauge awere و به انگليسى Germander و Wild germander و Ground oak ناميده مىشود. گياهى است از خانوادۀ Labiatae نام علمى آن Teucrium chamaedrys L. و مترادف آن T. officinalis Lam. و Chamaedrys officinalis Moench. مىباشد.

مشخصات

كماذريون گياهى است علفى يا نيمه وحشى و چند ساله. برگهاى آن ريز خيلى شبيه برگ بلوط، متقابل، بيضوى ولى با بريدگىهاى عميق، دندانهدار به رنگ سبز روشن در سطح زيرين و سبز تيره در سطح فوقانى و بسيار تلخ. گلهاى آن خوشهاى به رنگ قرمز روشن در اواسط بهار تا اواسط تابستان در انتهاى ساقه ظاهر مىشود. ساقۀ آن خيلى كوتاه به بلندى تا u200a٣٠u200a سانتيمتر. قسمت پايين ساقه كمى چوبى و قسمت بالاى ساقه سبز و نرم است. ميوۀ آن چهار قسمتى قهوهاى رنگ، دانۀ آن ريزتر از دانۀ انيسون و كمى تند است. ريشۀ آن به رنگ ارغوانى است. اين گياه بيشتر در مناطق معتدل دنيا در جنگلهاى با سنگريزه و در دامنههاى خشك مىرويد و در جنگلهاى خشك مركزى و جنوبى اروپا، شمال افريقا و آسيا و در ايران انتشار دارد. در ايران در مناطق مختلف البرز، مناطق شمال ايران در گرگان و بين بجنورد و آزادشهر، سياهبيشه، پل زنگوله و كندوان و در گيلان در ايسپيلى ييلاق، رودبار و در آذربايجان در ارسباران و ميشوداغ و در شاهرود و بسطام يزد مىرويد. اين گياه خيلى مورد علاقه و جاذب زنبور عسل است چون گلهاى آن نوش فراوان دارد و خيلى معطّر است ولى در مراتعى كه از اين گياه به نسبت زيادى مىرويد چراى علوفه در آن مراتع براى دام ممكن است خطرناك باشد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى گياه داراى يك مادۀ تلخ، تانن، اسانس روغنى فرّار و يك مادۀ رزينى به نام توكريورزين ^u200a١u200aو مادۀ رنگى به نام اسكوتلارين ^u200a٢u200aو. . . مىباشد.

خواص-كاربرد

ديوسكوريدس دانشمند معروف يونانى عهد باستان اين گياه را چنين توصيف كرده است: «گياهى است به قدر يك وجب. برگهاى آن ريز و از نظر شكل و رنگ پريدگى شبيه برگ بلوط و طعم آن بسيار تلخ، گل آن بنفش و ريز و تخم آن كوچكتر از تخم انيسون و ريشه يا بيخ آن ارغوانى رنگ است كه در پاييز به دست مىآيد. محل رويش آن سنگلاخ مىباشد. پس از رسيدن گياه را بهطور كلى يعنى كليۀ اعضاى هوايى و ريشه آن را كنده و نگاه مىدارند كه برگ و تخم آن نريزد. دمكردۀ گياه با سرشاخۀ گلدار آن خشك كنندۀ زخمهاى سرطانى جراحتدار و اگر به قدر يك مشت گشاده انگشت از گل زرد آن بگيرند و در حدود u200a۴u200a گرم تخم رازيانه و u200a٢u200a گرم زيره سفيد به آن اضافه كنند و خوب در آب بپزند كه آب آن تبخير و به صورت مرهم درآيد و از آن ضماد بسازند، اين ضماد براى تحليل ورمهاى بلغمى در مواردى كه رو به ازدياد است بسيار مؤثر مىباشد» .

ساير حكما بهطور كلى اين گياه را مدّر و مقوى مىدانند و در مورد بيمارىهاى مزمن كبد و استسقا و ضعف مجارى هضم و سختى طحال و عسر البول يا استرانگورى ^u200a١u200aكه ادرار به سختى بيرون مىآيد و استسقاى حاصل از اين بيمارى عسر البول، مفيد و بويژه گرد آن را در رفع تبهاى ربع سودمند مىدانند و دم كردۀ آن را در دورۀ نقاهت و ضعف تبهاى تيفوئيدى و كليۀ بيمارىهاى حادّى كه منجر به اختلال توانايى و فساد اعمال آلى بدن مىشود نافع مىدانند و غالبا دم كردۀ گياه مصرف مىشود. مقدار خوراك آن در حدود چند گرم است. در هند گياه به عنوان مدّر، معرّق و تونيك مصرف مىشود. دم كردۀ گياه را با ريختن u200a٢٠u200a-u200a١٠u200a گرم گياه در هزار گرم آب جوش كه u200a١۵u200a دقيقه ريز ريز بجوشد تهيه و خورده مىشود.

روش تهيۀ عصارۀ كماذريون: برگ خشك كماذريون u200a١u200a واحد، آب مقطر جوش u200a٨u200a واحد. برگها را نيمكوب كرده در u200a۶u200a واحد از آب مدت u200a١٢u200a ساعت دم مىكنند و آن را با فشار صاف مىكنند و مىگذارند تهنشين شود و باقيماندۀ آب را روى تفاله آن ريخته و آن را نيز صاف مىكنند و دو صاف شده را مخلوط مىنمايند و در حمام ماريه به غلظت عصاره نرم قوام مىآورند. مقدار خوراك از اين عصاره براى تقويت معده از u200a١٠u200a-u200a٢u200a گرم است.