كاه مكّى

گياهى است كه در كتب طب سنتى با نامهاى «كاه مكّه» و «كاه مكّى» و «گور گياه» و «كور گياه» و «اذخر» و «كزنه دشتى» و در برخى از جمله در كتاب شليمر «گربه دشتى» نوشتهاند. به فرانسوى Jonc odorant و Foin de chameauو Schenanthe و به انگليسى Sweet rush و Camels hay و Scenanth گويند. گياهى است از خانوادۀ غلات Gramineae نام علمى آن: Cymbopogon schoenanthus) L. (Spreng. و مترادف آن Andropogon schoenanthus L. و Cymbopogon densiflorus stapf مىباشد.

مشخصات

گياهى است پايا داراى ساقۀ راست به بلندى u200a٣٠u200a سانتىمتر و چون برگهاى فراوانى دارد به صورت انبوه در محيطهاى كشت در مىآيد. گياه بسيار معطّرى است و قسمت زيرزمينى يا بيخ گياه ضخيم و معطّر و از آن اسانس زرد رنگى تهيه مىشود. گلهاى آن متعدد، انبوه، سفيد رنگ و معطّر مىباشد و با طعم تند و گزندۀ زبان است.

اين گياه به حالت وحشى در شمال افريقا، ايران، عربستان تا جنوب غربى افغانستان و پنجاب هندوستان انتشار دارد. در ايران در نواحى غرب ايران در قصر شيرين، صالحآباد، كوه جوبر و در بلوچستان مىرويد. در عربستان و بلوچستان علوفۀ شتران است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه و در ساقۀ زيرزمينى گياه اسانس بسيار معطّرى وجود دارد. در گلهاى گياه در حدود u200a٣u200a درصد اسانس وجود دارد كه شبيه اسانس زيره ^u200a١u200aاست و در عطرسازى كاربرد دارد. .]S. G. I. M. P[ در مكّه به ساييدۀ اين گياه و ريشۀ آن «غسول» گويند كه در آب محلول نيست و براى خوشبويى، دست را با آن مىشويند.

خواص-كاربرد

در هند از جوشاندۀ گياه به عنوان تببر استفاده مىشود. اسانس آن براى تسكين درد روماتيسم و دردهاى عصبى به مواضع مىمالند. از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى خيلى گرم و خشك است. ريشۀ آن خيلى قابض و كمى گرم است. خوردن دم كردۀ گياه براى رفع نفخ و گاز مفيد است. مدرّ است و قاعدهآور و مداومت در خوردن دم كردۀ آن براى تسكين درد مفاصل سرد مفيد است. مضمضۀ آن در دهان و ماليدن آن به لثهها براى رفع درد دندان و تقويت لثهها نافع است. اگر با u200a۵u200a گرم فلفل دم كرده و بخورند براى رفع تهوع، آشفتگى و ترس مفيد است و اگر با ترنجبين مخلوط و خورده شود براى سفتى طحال و با داروهاى مناسب ديگر براى استسقا و ناراحتى كليه و ريه و تقويت دهانۀ معده و تقويت كبد و باز كردن انسداد مجارى كبد و قطع خونروى از سينه نافع است.

از غلات اسانسدار گونههاى ديگرى از اين جنس نيز از نظر اسانس معروف و در صنعت عطرسازى كاربرد دارد كه به شرح چند گونۀ آن مىپردازيم:

u200a١u200a. Cymbopogon citratus) DC. (Stapf و مترادفهاى آن: Andropogon citratus DC. و A. schoenanthus sensu Lour. و A. nardus L. var ceriferus Hack. مىباشد. به فرانسوى گياه را Herbe citron و به انگليسى Lemon grassو Melissa grass ناماند.

مشخصات

گياهى است پايا با برگهاى معطّر و داراى بويى شبيه ليمو از تقطير قسمت بالاى برگهاى گياه اسانسى تهيه مىشود كه تا u200a٨۵u200a درصد آن سيترال ^u200a١u200aاست. مقدار سيترال در اقليمهاى مختلف كه گياه مىرويد متفاوت است. و از u200a٨۵u200a-u200a٧٠u200a درصد تغيير مىكند.

بهترين موقع تهيۀ اسانس از گياه در سن u200a٢۴u200a-u200a١٨u200a ماهگى است .]G. I. M. P[ در اسانس گياه علاوه بر سيترال در حدود 7 درصد سيترونلول ^u200a٢u200aو حدود u200a۴u200a درصد ژرانيول يافت مىشود. رنگ اسانس زرد و معمولا اگر تازه باشد در u200a٣u200a برابر حجم خود الكل u200a٧٠u200a درجه حل مىشود.

معمولا اين گياه را پرورش مىدهند. در يك گزارش آمده است كه بهطور وحشى در منطقۀ ميسورى هند مىرويد. در ايران تا حال شناسايى نشده است. در گزارش ديگرى آمده است كه در اسانس اين گياه سيترال و ميرسن ^u200a٣u200aيافت مىشود [اندكس لين Lynn index ].

خواص-كاربرد

در چين تمام اندام گياه را قبل از گل كردن كنده و در آب و يا مخلوط با گوشت مىجوشانند و سوپى به دست مىآيد كه براى معالجۀ سرفه، سرماخوردگى، قطع اخلاط خونى و صاف كردن صدا مفيد است [هو]. ريشۀ آن مدرّ است و معرّق [گررو و د-كلرك]. در تمام مناطق خاور دور از دم كردۀ برگهاى آن براى استحمام معطّر استفاده مىكنند كه براى كاهش ورمها، قطع بوى بد بدن، اصلاح گردش خون [هاو]، معالجۀ التهاب پوست و تاولها [استوارت]، التيام بريدگى و جراحتهاى پوست، ناراحتىهاى مثانه [پروت و هرير]و جذام [پتلو]. مفيد است.

خوردن دم كردۀ برگهاى آن بادشكن و محرّك است و به هضم غذا كمك مىكند [هاو و استوارت]. و فشار مربوط به حملۀ آسم را كاهش مىدهد. بركيل مىنويسد كه در مالايا برگهاى گياه را به عنوان مدرّ ملايم، تونيك و براى دورۀ نقاهت پس از وضع حمل به كار مىبرند و از اسانس آن به مواضع دردناك روماتيسمى و شكستگى استخوان مىمالند، مفيد است. [واناستىنيس -كروسمان]. در گزارش رومفيوس ^u200a۴u200aآمده است كه دم كردۀ برگهاى آن براى شستوشوى دهان و تسكين درد دندان و ورم لثهها بسيار نافع است.

u200a٢u200a. گونۀ Cymbopogon nardus) L. (Rendle و مترادف آن Andropogon nardus L. مىباشد. اين گياه به انگليسىCitronella grass و به فرانسوى Citronnelle ناميده مىشود. از برگهاى باريك و دراز اين گياه در مناطق سيلان، گويان، فورموز، جامائيك اسانس بسيار خوشبويى به نام اسانس Citronnelle تهيه مىشود. از گياه كه در سيلان روييده در حدود u200a۴u200a/u200a٠u200a درصد اسانس بهدست آمده است كه شامل u200a۶١u200a-u200a۵٧u200a درصد ژرانيول و u200a٢u200a/u200a١۴u200a-u200a٧u200a/u200a٧u200a درصد سيترونلال ^u200a١u200aمىباشد. از گياهى كه در جاوه روييده اسانس بهترى به دست آمده است و اسانس حاصل از گياه جاوه در حدود u200a٨۵u200a درصد ژرانيول داشته است.

مادۀ سيترونلال به فرمول خام Cu200a٩u200aHu200a١٧u200aCHO يك آلدئيد مايع بىرنگ است.

اسانس سيترونل مايعى است زرد رنگ مايل به قهوهاى با بوى ليمو. اين اسانس منشأ تهيۀ ژرانيول است و در عطرسازى و صابونسازى كاربرد دارد. چون حشرات از بوى آن گريزانند اگر به بدن ماليده شود از گزند حشرات مصون خواهند بود.

خواص-كاربرد

ريشۀ اين گياه به عنوان مدّر، معرق و ضد تب و براى معالجۀ برونشيت به كار مىرود [مىنات]. در برخى مناطق ريشۀ گياه را با كمى زردچوبه مصرف مىكنند، خوردن دم كردۀ برگهاى آن براى رفع ناراحتىهاى كبد و مالاريا مفيد است [فوكود] و معمولا پس از غذا خورده مىشود [كروست و پتلو]. بركيل معتقد است كه گياه C. nardus بايد در استعمال خارجى مصرف شود در حالى كه گياه C. citratus براى استعمال داخلى است.

u200a٣u200a. گونۀ Cymbopogon martini) Roxb. (Wats. و مترادف آن Andropogon martini Roxb. مىباشد. اين گياه به انگليسى Rosha grass گفته مىشود. از دو واريته از اين گياه به نامهاى C. martini var motia و دومى بنام C. martini var sofia اسانس تهيه مىشود. اسانس اولى را Palma rosa گويند .]S. G. I. M. P[ كه داراى u200a٩۵u200a-u200a٩٠u200a درصد ژرانيول است و دومى را اسانس ginger grass ناماند. اسانس ginger grass داراى مقدار زيادى ژرانيول و دىهايدروكومىنيك اسيد ^u200a١u200aو مقدار كمى كاروون ^u200a٢u200aمىباشد. اين گياه در پنجاب هند بهطور وسيعى كاشته مىشود و در صنعت اسانسگيرى مورد توجه است. براى اينكه مقدار اسانس گياه حد اكثر باشد، معمول است كه ساقههاى برگدار گياه را قبل از فرا رسيدن نخستين يخبندان مىچينند.