فرفيون

به فارسى «فرفيون» و در كتب طب سنتى با نامهاى «فربيون» و «اوفربيون» و «اوبربيون» و «آفربيون» و عربى آن را «آكل نفسه» و «قاتل نفسه» و «حافظ النحل» و «حافظ الاطفال» و «لبن السودا» نامند. شيرابۀ سفيدى است كه از چند نوع گياه خارج مىشود و در مجاورت هوا سياه و تيره مىگردد.

اسامى فوق در اغلب موارد به گياهانى كه شيرابۀ سفيد از آنها خارج مىشود نيز اطلاق مىگردد. نام اين گياهان به فرانسوى بهطور كلى Euphorbe و به انگليسى Euphorbia مىباشد. اين گياهان از خانوادۀ Euphorbiaceae و داراى گونههاى مختلفى هستند كه معروفترين آنها كه مصرف دارويى در طب سنتى دارند به شرح زير مىباشد:

u200a١u200a. Euphorbia helioscopia L. . اين گياه و شيرابۀ آن را در اطراف تهران «فرفيون» و در خاران بلوچستان «گورباگوند» و در مكران «سهربلوك» مىنامند. به فرانسوى Euohorbe reveil-matin و Euphorbe des vignes و Herbe aux verrues و به انگليسى Spurge گويند.

مشخصات

گياهى است يكساله به بلندى u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a سانتىمتر، ساقۀ آن نازك، افراشته و اغلب در قسمت پايين بدون برگ است. برگها تخم مرغى، دندانهدار، با دندانههاى ارّهاى، به رنگ خاكسترى روشن و با دمبرگ كوتاه، جام گل به رنگ زرد است.

در اثر شكاف يا شكستن از ساقۀ آن شيرابۀ سفيدى خارج مىشود كه همان فرفيون است. اين گياه بومى هند است و در ايران عملا در تمام مناطق كشور مىرويد و در حبشه و سودان و مصر و مناطق مديترانهاى نيز انتشار دارد. اين گياه سمّى است و بيشتر در موستانها مىرويد و به اين جهت آن را به فرانسوى اوفورب موستانها مىنامند.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه ساپونين و فازين ^u200a١u200aو اوفوربين ^u200a٢u200aو بوتيريك اسيد ^u200a٣u200aمشخص شده است [روا].

خواص-كاربرد

در چين مرسوم است گياه فرفيون ) E. helioscopia( را با گوشت پخته و سوپ درست مىكنند و براى تصفيۀ خون اشخاصى كه زياد جوش و كورك مىزنند تجويز مىكنند كه بخورند. در استعمال خارجى از جوشاندۀ گياه به عنوان مايع شستوشو براى رفع خارش و فروكش كردن جوش و كورك مصرف مىشود.

گياه خشك را ساييده و مخلوط با برنج تخمير شده در موارد ابتلاء به بيمارى ترس از آب يا هارى كه آن را هايدروفوبيا ^u200a۴u200aگويند، مصرف مىكنند [هو]. برگها و سرشاخههاى جوان آن به عنوان تببر و كرمكش و ضد انگل تجويز مىشود [استوارت]. گياه سمّى است [كللسيون ايچى كاوا]. در هند ريشۀ گياه را به عنوان داروى ضد كرم و تخم آن را با فلفل بو داده براى بيمارى وبا تجويز مىكنند (خورده مىشود) . از روغن تخم آن به عنوان مسهل استفاده مىشود. شيرابۀ گياه را براى معالجۀ تاول روى آن مىمالند.

u200a٢u200a. گونۀ Euphorbia thymifolia L. كه در نصيرآباد بلوچستان «خيرى» ^u200a۵u200aناميده مىشود گياهى است يكساله شاخههاى آن خوابيده و پوشيده از كرك. برگهاى آن كاشته مىشود. در ايران در چاهبهار و نيكشهر مىرويد و به عنوان پرچين از آن استفاده مىشود. اين درختچه به نام محلى «بيدار» در جنوب ايران شناخته مىشود زيرا چون خيلى سبز و شاداب است و از درختچههاى كائوچوكى است. شيرابۀ آن در تماس با چشم موجب سوزش و درد چشم مىشود و در اين قبيل موارد در جنوب ايران مرسوم است كه يك قطره روغن كرچك تازه در چشم مىريزند، رفع سوزش مىشود.

از نظر تركيبات شيميايى شيرابۀ گياه داراى ايزوئوفورول ^u200a١u200aو تاراكساسترول ^u200a٢u200aو تيروكالول ^u200a٣u200aمىباشد [ولث اف انديا].

در گزارش ديگرى آمده است كه گياه داراى اوفوربون ^u200a۴u200aاست و از شيرابۀ تازۀ آن ايزواوفورول جدا شده و شيرابۀ خشك يا صمغ آن داراى كتون اوفورون ^u200a۵u200aاست.

خواص-كاربرد

در اندونزى از شاخهها و پوست درختچه بيدار ضمادى درست مىكنند و براى التيام شكستگى استخوان مىاندازند و خيلى مفيد است [واناستىنيس -كروسمان و هين]. از شيرابه يا صمغ اين درختچه و همچنين از صمغ E. neriifolia وE. antiquorum نيز براى همين منظور استفاده مىشود. اين درختچه بيدار خيلى سمّى است [ليو]. پوست را مىخورد و قىآور است [فوكور].

در كتاب طب سنتى حكماى مالايائى آمده است كه از ريشه و ساقههاى اين درخت به صورت ضماد براى زخم بينى مىاندازند و همچنين روى بواسير و ورمها و قسمتهاى دردناك مىگذارند [گيملت و بركيل**و بركيل و هانيف].

خردهريزههاى ريشۀ نيمكوب اين درختچه را با روغن نارگيل مخلوط كرده روى شكم براى رفع درد شكم مىاندازند [كوئى زمبينگ]. عصارۀ گياه خاصيت آنتىبيوتيك بر ضد جرمهاى استافيلوكوكوس دارد. در هند از شيرابۀ گياه به عنوان قرمز كنندۀ پوست و براى رفع زگيل و در موارد روماتيسم و دردهاى اعصاب، دندان و گوش به كار مىبرند و به علاوه براى تسكين سرفه و آسم نيز مصرف مىشود.

u200a۴u200a. گونۀ Euphorbia neriifolia L. . اين گياه به صورت درختچۀ كوچك با ساقۀ چوبى است. برگهاى آن تخم مرغى كشيده با دمبرگ كوتاه و ميوۀ آن به شكل كپسولهاى سه وجهى است. اين گياه هندى است و در ايران نيز در بلوچستان، لاسبلاس، و در مكران ديده مىشود و انتشار دارد.

از نظر تركيبات شيميايى مشابه E. antoquorum مىباشد كه شرح داده خواهد شد.

از نظر خواص و كاربرد مانند ساير انواع فرفيون مىباشد از شيرابۀ آن در هند به عنوان مسهل مصرف مىشود (با احتياط) به علاوه قرمز كنندۀ پوست است و براى نرم كردن سينه مفيد مىباشد. براى رفع زگيل مفيد است. ريشۀ آن در موارد عقربزدگى و مارگزيدگى مفيد است و ضدعفونىكننده است .]G. I. M. P[

u200a۵u200a. گونه . Euphorbia antiquorum L. اين گياه به صورت درختچه و بومى هند است. وجود آن در ايران تا به حال گزارش نشده. از نظر تركيبات شيميايى گونۀ E. neriifolia و اينگونه هر دو داراى تركيب شيميايى تقريبا مشابهى هستند. در شيرابۀ اين دو درختچه مواد اوفوربون و رزين و مواد كائوتچوئى، ماليك اسيد ^u200a١u200aو صمغ يافت مىشود [هنك].

طبق گزارش يك تجزيۀ شيميايى ديگر در ساقه و شيرابۀ گونۀ E. antiquorum مادۀ ترىترپىنوييد ^u200a٢u200aوجود دارد .]S. G. I. M. P[

خواص-كاربرد

از نظر خواص و كاربرد تا حدود زيادى دو گونه ياد شده شبيه هم هستند. در برمه از برگهاى E. neriifolia براى معالجۀ آسم استفاده مىشود [راجر]. در تايوان صمغ آن را كه از ساقۀ آن به دست مىآيد به عنوان دارو به كار مىبرند [ليو]. در شبه جزيرۀ مالايا و فيليپين از شيره و عصارهاى كه از داغ كردن برگهاى آن به دست مىآيد چند قطره در گوش مىريزند، درد گوش برطرف مىشود [بركيل و هانيف]. در اندونزى از پوست درختچه به عنوان مسهل خيلى قوى استفاده مىشود [رومفيوس و فايدهين].

در برمه شاخههاى درختچۀ E. antiquorum را قطعهقطعه كرده و خشك نموده به صورت گرد در مىآورند و براى كنترل خونريزى و خونروى خارج از اندازه در درون قاعدگى به كار مىرود [گج].

شيرابۀ آن براى قطع و دفع زگيل ماليده مىشود و پوست درختچه مسهل قوى است [راجر]. در چين جوشاندهاى از گياه بدون ريشۀ آن تهيه كرده و مىخورند براى رفع التهاب مثانه و ساير اعضا مفيد است. برگ و سرشاخههاى گياه را بهطور خام مىخورند براى كنترل وبا نافع است [مك كلور-هوانگ]. شاخههاى خرد شدۀ گياه را گرم كرده به صورت كمپرس روى جوشهاى بزرگ مىاندازند براى تحليل آن مفيد است و ممكن است از شيرابۀ آن نيز براى اين كار استفاده شود. در هندوچين صمغ گياه يا شيرابۀ گياه را به عنوان قىآور، مسهل، مدّر مصرف مىكنند و اين دارو را سمّى مىدانند. بسيار تحريك كنندۀ مخاط است و در خوردن آن نهايت احتياط را به عمل مىآورند و در استعمال داخلى مقدار خيلى جزيى آن مصرف مىشود. به علاوه در موقع استعمال بايد حتى الامكان از چشم دور نگه داشته شود [د-لانسان و كرووست و پتلو].

در شبه جزيرۀ مالايا قسمت چوبى ساقههاى اين درختچه از داروهاى معروف است ولى در اغلب موارد بيشتر از قسمتهاى چوبى ساقههاى گونه E. neriifolia استفاده مىكنند. در چين و برمه از شيرابۀ سمّى گياه يا از صمغ گياه و يا از جوشاندۀ شاخه و برگ و گياه به عنوان مسهل قوى خورده مىشود و در استعمال خارجى براى رفع ورم و كاهش ورم روى عضو متورم و روى جوش و كورك مىريزند و مىمالند.

در مورد ساير ناراحتىهاى جلدى نيز به كار مىرود.

u200a۶u200a. گونۀ Euphorbia hirta L. كه مترادف آن E. pilulifera L. مىباشد. اين گونه داراى مصارف طبى فراوانى است. از علفهاى هرزى است كه اغلب در مناطق حارّه هندوچين و خاور دور انتشار دارد. در ايران تا به حال شناسايى نشده است.

از نظر تركيبات شيميايى در اين گياه وجود كوئرستين، ترياكونتان ^u200a١u200a، فيتوسترول، فيتوسترولين ^u200a١u200a، جامبولول ^u200a٢u200a، مليسيك اسيد ^u200a٣u200a، گاليك اسيد، پالمىتيك اسيد، لينولئيك اسيد، اولئيك اسيد و اوفوسترول ^u200a۴u200aتأييد شده است [پاور و براونينگ و والنزوئلا]. به علاوه گياه داراى آلكالوئيد كزانتورامنين ^u200a۵u200aمىباشد [ولث اوف اينديا].

همچنين در گياه هايدروجن سيانيد ^u200a۶u200aو يك ترى ترپينوئيد وجود دارد [آرتور].

عصارۀ گياه داراى خاصيت آنتىبيوتيك بر ضد استافيلوكوكوس مىباشد [كوليه-وان درپيجل].

خواص-كاربرد

شيرابۀ گياه خنككننده است. چند قطره از شيرابۀ گياه را در چشم براى معالجۀ ورم ملتحمه و التيام زخم قرنيه مىريزند [هنرى**]، از جوشاندۀ گياه براى نرم كردن سينه مىخورند [كاريونه و كيمورا]. در ويتنام شيرابۀ آن را براى درمان اسهال خونى استفاده مىكنند [كرووست و پتلو]. مصرف شيرابۀ آن براى كنترل آسم و برونشيت معروف و خيلى معمول است و كمى مخدّر و خوابآور مىباشد [ريدلى]. بنابراين كمك مىكند كه بيمار به خواب رود. در اندونزى گياه را بهطور خام و يا با بخار پخته و مىخورند. البته اسراف در خوردن آن دلدرد مىآورد. دم كردۀ گياه را براى رفع التهاب ركتوم مىخورند.

واردرمن ^u200a٧u200aمعتقد است كه جوشاندۀ گياه براى معالجۀ آسم و در موارد برونشيت مزمن مفيد است. برگهاى گياه را براى جلوگيرى از آبستنى مىخورند [واناستىنيس ].

و جالب اين است كه طبق گفتۀ بلاكوود ^u200a٨u200aگلهاى گياه را براى معالجۀ نازايى مىخورند. در فيليپين برگهاى اين گياه را مخلوط با برگهاى گياه Datura metel L.

براى تهيه سيگارتهاى ضد آسم به كار مىبرند. از جوشانده و يا دمكرده و يا از تنطور برگهاى گياه براى رفع ناراحتى تنفس در بيماران مبتلا به آسم استفاده مىشود. [پاردو دوتاور، والنزوئلا، كوئى زمبينگ، ويگانگكو و ديگران]. گررو در يادداشتهايش مىنويسد كه گياه براى بند آوردن خون و به عنوان مسكّن و آرامبخش و معرّق مصرف دارد.

ميوههاى ساييده آن را به عنوان مسهل به بچهها مىدهند [آبرامس]. از دم كردۀ ريشۀ گياه براى رفع سردرد و رفع گرمازدگى مىخورند و جوشاندۀ ريشۀ آن به صورت مايع شستوشوى دهان، براى رفع دندان درد مصرف مىشود [فاكس].

از تمام اجزاى گياه براى رفع تنگى نفس استفاده مىكنند. براى تهيه جوشاندۀ آن u200a١۵u200a گرم گياه را در u200a٢٠٠٠u200a گرم آب جوشانده و صاف كرده و u200a۵٠u200a گرم الكل به آن مىافزايند و مانند جوشانده مصرف مىكنند.

مقدار خوراك از عصارۀ آبى گياه u200a١٠u200a-u200a۴u200a سانتىگرم است و مقدار خوراك از تنطور الكلى آن u200a٣٠u200a-u200a١٠u200a قطره است.

و اما خواص فرفيون از نظر حكماى طب سنتى ايرانى: فرفيون از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى شيرابه يا لاتكس آنكه به صورت خشك شده با نام صمغ فرفيون در بازار عرضه مىشود خيلى گرم و خيلى خشك است و قدرت دارويى آن تا u200a۴u200a سال مىماند و پس از آن ضعيف مىشود به طورى كه پس از ده سال به كلى بىخاصيت مىشود، صمغ فرفيون مسهل خوبى براى بلغم لزج و زردآب است و معتقدند كه هرچه بيشتر تازه باشد، خواص آن بيشتر است و حتى از صمغ آنغوزه كه از حادترين صمغ مىباشد نيز مفيدتر است. اگر گرد آن با عسل مخلوط و به چشم ماليده شود براى جلوگيرى از توسعۀ آب مرواريد چشم مفيد است ولى التهاب و قرمزى و خارش كه در اثر ماليدن اين دارو ايجاد مىشود براى مدت مديدى در چشم باقى مىماند. اگر با آب چغندر مخلوط و به بينى ريخته شود براى رفع اشك و قرمزى چشم و پاك كردن دماغ نافع است. ضماد آن روى استخوان باعث مىشود كه استخوان پوسته بيندازد و زخم شود بنابراين استخوان بايد از تماس با اين صمغها دور نگهدارى شده و محافظت شود. ماليدن آن روى زخم موجب از بين رفتن گوشت زايد زخمها مىشود زيرا خورنده است. ضماد آن روى محل گزيدگى سگ هار و جانوران سمّى براى دفع سمّ اثر مفيد دارد. اگر آن را با روغن زيتون ضماد كنند، اين ضماد براى معالجۀ فلج و لقوه و سستى اعضاء و رفع دردهاى اعصاب و درد مفاصل نافع است. اگر با كمى ترياك مخلوط كرده و بمالند براى تسكين درد اقسام ضربهها و كوفتگى مفيد است. استعمال شياف آن به مقدار u200a٢u200a-u200a١u200a دسىگرم براى بند آوردن ترشحات مفرط عادت ماهيانه نافع است. اگر ايجاد سوزش كرد مىتوان با روغن گل سرخ رفع سوزش نمود.

خوردن فرفيون براى اشخاص گرم مزاج مضرّ و توصيه مىشود كه فرفيون را هيچگاه بتنهايى نخورند. فرفيون مضرّ رودههاست از اين نظر بايد با مقل و رب ريشۀ شيرينبيان و ادويههايى نظير دارچين، سنبل الطيب، كتيرا، صمغ عربى و يا روغن بادام شيرين خورده شود، مضرّ رحم است و دهانۀ رحم را به هم مىآورد بحدّى كه داروهاى سقط جنين ديگر اثرى در انداختن جنين نخواهد داشت. مقدار خوراك فرفيون u200a٣u200a/u200a٠u200a-u200a١u200a/u200a٠u200a گرم است، نوع سياه رنگ آن خيلى سمّى و مهلك و كشنده است و از خوردن آن بايد پرهيز شود.

توجه: در حال حاضر مصرف فرفيون به علت خاصيت سوزانندگى و خارش شديد و تحريكى كه دارد در استعمال داخلى تقريبا تجويز نمىشود زيرا مراقبت و دقت فوق العاده شديد لازم دارد و در مواردى كه به عللى مصرف داخلى آن لازم باشد بايد حتما با نظارت نزديك و طبق توصيۀ پزشك به مقدار بسيار محدود انجام شود.

روش تهيۀ گرد فرفيون: براى تهيۀ گرد فرفيون بايد آن را در هاون و الك سربستهاى كوبيد و تهيه كرد كه كاملا در پناه جريان هوا باشد و ايجاد ناراحتى و تحريك براى پوست بدن و چشم ننمايد.

تنطور فرفيون: فرفيون u200a١u200a واحد، الكل u200a٨٠u200a درجه u200a۵u200a واحد. فرفيون را نيمكوب كرده مدت ده روز در الكل بخيسانند و گاهى به هم بزنند و پس از آن با فشار از پارچه ردّ كنند و صاف نمايند. از اين تنطور به عنوان قرمز كنندۀ پوست نيز استفاده مىشود.