كلماتيس

در ايران بهطور كلى «كلماتيس» و در برخى نقاط «كلك» ناميده مىشود. به فرانسوى آن را Clematite و به انگليسىClematis مىنامند. گياهى است از خانوادۀ Ranunculaceae داراى گونههاى متعددى است كه نام علمى چند گونه از آنكه در ايران كاشته مىشود و يا بهطور خودرو مىرويد و در طب سنتى مستعمل مىباشد به شرح زير است:

u200a١u200a. كلماتيس سرخ: نام علمى آن Clematis florida Thunb. است. اين گياه داراى گلهايى به رنگ سيكلامن تيره مىباشد. بومى چين است و در ايران در باغها كاشته مىشود. از انواع پيچها است، و به گياهان و درختان مجاور مىپيچد و بالا مىرود.

u200a٢u200a. كلماتيس لاجوردى: نام علمى آن Clematis patens Morr. & Decne.

است. اين كلماتيس داراى واريتههاى مختلف است. گلهاى آن به رنگ لاجوردى مىباشد و از خرداد به بعد گل مىدهد. بومى ژاپن است و در ايران در باغها كاشته مىشود.

u200a٣u200a. C. Orientalis L. : پيچى است كه در دامنههاى البرز، اطراف اصفهان، شيراز، لرستان و در بلوچستان و در دامنههاى كوه تفتان و در دشت نظير مىرويد و گلهاى آن به رنگ زرد و پشت گل برگها مايل به قهوهاى است. ساقۀ آن كموبيش خزى و گاهى سرخ رنگ است. نام محلى آن در درّه كرج «كلك» است و نام كلك چال در شمال تهران شايد به علت وجود اين گياه در آن محل باشد.

۴u200a. گونۀ C. asplenifolia Schrenk : با گلهاى سفيد در بلوچستان مىرويد.

u200a۵u200a. Clematis vitabilis L. : به فرانسوى Clematite des haies و Vigne blanche و Vioe و Herbe aux gueux و به انگليسى Wild climber و Traveller's joy گفته مىشود. درختچهاى است با پيچى بالا رونده كه دور درختان مىپيچد و u200a۶u200a-u200a٢u200a متر بالا مىرود. اغلب در داخل جنگلها و در پرچينها ديده مىشود. اين گياه طورى محكم به دور درختان مجاور مىپيچد كه اغلب منجر به خشك شدن آنها مىشود. اين گياه در اروپا و آسيا مىرويد و در ايران در گيلان و بعضى مناطق شمال مىرويد و كاشته مىشود. اينگونه از طريق خوابانيدن آن در تابستان تكثير مىشود.

u200a۶u200a. كلماتيس گونه Clematis viticella L. : با گلهاى بنفش و درشت. ميوۀ آن بدون تار است. اين گياه نيز در اروپا و آسيا مىرويد و در ايران در آذربايجان و ساير مناطق شمال غرب و غرب مىرويد.

u200a٧u200a. گونۀ C. ispahanica Boiss. : با گلهاى سفيد در دامنههاى البرز، كرج، دماوند، اصفهان، دامنۀ كوه دنا و در سرخه سمنان مىرويد.

مشخصات

كلماتيسها اغلب بالا رونده و خزنده هستند ولى بين آنها بهندرت انواعى هست كه بالا رونده نيست نظير C. ispahanica كه در مناطق معتدله كره زمين مىرويد. برگهاى اين درختچهها داراى دمبرگى است كه مجهز به پيچك مىباشد كه با كمك آن به ساير درختان مجاور مىپيچد. گلهاى آن بدون جام است. ميوههاى آنها معمولا به يك كاكل پردار ختم مىشود. تكثير آنها از طريق پيوند روى ريشه وحشى آنها انجام مىگيرد كه معمولا در بهار زده مىشود. پيوندها مدتى در شاسى نگهدارى مىشوند و پس از اينكه خوب گرفت به خارج منتقل مىگردند.

تركيبات شيميايى

در گونه C. Orientalis يا كلك طبق گزارش تجربه شيميايى وجود اسيد سيانيدريك و اينوزيتول ^u200a١u200aتأييد شده است. سمّى بودن و مزۀ تند و گزندۀ آن در اثر وجود آنمونين ^u200a١u200aاست.

در گونه C. florida وجود مواد آنمونين و آنمونول ^u200a٢u200aمشخص شده است [چيو].

در گونه C. vitalba آلكالوئيد كلماتين ^u200a٣u200a، مقدار كمى از نوعى ساپونين و نوعى آنمونين مشخص گرديده است.

خواص-كاربرد

در چين جوشاندۀ ساقههاى زيرزمينى خشك يا ريشههاى خشك گونه C. florida براى معالجۀ دردهاى مفصل، آرتروز و لومباگو به كار مىرود. [كاريونه و كيمورا]. و براى رفع سردرد نافع است ضمن اينكه مدّر است. توجه شود كه فقط مدت كمى مىتوان از آن استفاده نمود و مدت طولانى نبايد خورده شود زيرا به علت داشتن آنمونين و آنمونول خطرناك است و مسموميت ايجاد مىكند [چيو]. گونه C. patens را معمولا سمّى مىدانند و از استعمال داخلى آن پرهيز مىشود. عدهاى از حكما تمام گونهها را سمّى مىدانند و براى استعمال داخلى تجويز نمىنمايند. مادۀ عامل اين جنس اغلب خيلى فرّار است و در اثر حرارت دادن و خشك شدن قسمت عمده آن از بين مىرود. به همين علت است كه در بعضى مناطق چين ريشههاى خشك گياه را براى استعمال داخلى تجويز مىكنند ولى به هر حال چون سمّى است بايد زير نظر پزشك مصرف شود.

در روسيه و ايتاليا سرشاخههاى جوان و سبز و جوانههاى در حال رشد گياه را در آب پخته و يا مانند كورك ترشى مىاندازند و ترشى آن را مىخورند، البته قبلا بايد آن را سفيد كنند. ميوههاى خشك كلماتيس را فقط بز مىتواند بخورد و براى ساير حيوانات خطرناك و سمى است.

اگر u200a٣u200a-u200a١u200a گرم جوانههاى تازۀ آن را در u200a٢٠٠u200a گرم آب جوش دم كنند و كمى تخم آنيس به آن اضافه كنند و محلول دم شده را به سه قسمت كرده و هر قسمت را يك بار و قسمتهاى بعدى را با فاصله يك ساعت از قبلى بخورند مسهل قوى و بىضررى است. و اگر در فاصلۀ آنها دم كردۀ خطمى نيز بخورند اثرش خيلى بهتر ظاهر مىشود.

جوشاندۀ برگهاى گياه براى شستوشو و التيام زخمهاى چركى و خنازيرى مفيد است. له شدۀ گياه روى پوست ايجاد تاول و تحريك شديد مىكند. سابقا سائلين شارلاتان از اين خاصيت استفاده كرده و براى جلب ترحم مردم پوست خود را مجروح مىكردند.