گاردنيا (گل)

به فارسى «گاردنيا» و «ياسمن افريقايى» و «ياس افريقايى» گويند و در كتب مختلف با نام «جوز كوثل» و «جردنيا» نيز آمده است. به فرانسوى Gardenia و Gardenia و به انگليسى Gardenia و Cape jasmine گويند. گياهى است از خانوادۀ Rubiaceae نام علمى آن Gardenia jasminoides Ellis و مترادفهاى آن G. grandiflora Lour. و G. augusta Merr. و G. florida L.

مىباشد. واريتهاى از آن به نام G. jasminiodes Ellis var Flore Pleno در ايران در باغها از نظر زيبايى گل آن در گلكارى كاشته مىشود.

مشخصات

درختچهاى است هميشه سبز. داراى گلهاى سفيد و نوعى از آن داراى گلهاى نارنجى است. برگها پهن موجدار نوكتيز اكثر آنها متقابل. گلهاى آن بسيار معطّر درشت و پرپر مىباشد.

اين درختچه بومى نواحى گرم چين است. به ايران وارد شده و در شمال ايران در باغها كاشته مىشود. در ساير نقاط در زمستانها بايد در گلخانه باشد. تكثير آن با قلمه انجام مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى گياه داراى گاردنين ^u200a١u200a[هاو]، آلفا-كروستين ^u200a٢u200a(مادۀ رنگى زرد) ، كلورو ژنين ^u200a٣u200aو اسانس روغنى فرّار است. در برگهاى آن وجود مانيت ^u200a۴u200aتأييد شده است [چيو].

خواص-كاربرد

گاردنيا گياهى است بومى چين در ساير مناطق دنيا از جمله ايران كاشته مىشود ولى به ثمر نمىرسد. در چين گاردنيا يك گياه دارويى است و در اغلب موارد تخم آن مستعمل است، در برخى موارد نيز از ريشههاى جانبى و گل آن استفاده مىشود. در اندونزى ميوه و گل و پوست آن كاربرد دارد. در شبه جزيرۀ مالايا برگها و ريشههاى آن تجويز مىشود.

ميوۀ آن قىآور، محرّك، ضد تب و مدّر است [ابرت]. و بند آورندۀ خون است و براى معالجه و رفع خلط آمدن از سينه يا حلق توصيه مىشود و براى مسلولين مفيد است [ابرت]. خونروى از سينه را بند مىآورد و براى بيمارى وجود خون در ادرار و بيمارىهاى چشم و معده مفيد است [ايشى دويا]. در موارد آشفتگى، تهوع، درياگرفتگى [هاو]، يرقان و سوزاك حاد نافع است [هو]. در استعمال خارجى به عنوان مرهم التيام دهندۀ زخم به كار مىرود [روا]. براى معالجۀ جراحت و التهاب چشم [ابرت]، ضربهخوردگى اعضا [چيو]و آبسه، جوش و كورك [لوئى]مصرف مىشود. تخم آن در استعمال خارجى در خميرهايى براى معالجۀ يرقان، روماتيسم و دايورتيكولوزيس ^u200a۵u200aمفيد مىباشد. جوشاندهاى كه با گل و ريشههاى جانبى آن تهيه و خورده مىشود گردش جريان خون را تسريع و تنظيم نموده و بخصوص براى بند آوردن خونروى و خونريزى مفيد است و در عين حال قاعدهآور مىباشد [هو].

گلهاى آن نرمكننده است و براى معالجۀ آماس چشم با افتالميا و ترشحات زياد سطوح مخاطى بخصوص ترشحات سوزاكى ^u200a١u200aمهبل و التهاب مهبل نافع مىباشد.

پوست آن تببر است و براى بند آوردن اسهال خونى و رفع درد پشت و كمر مفيد است [پتلو]. در شبه جزيرۀ مالايا از برگهاى له شدۀ گاردنيا ضمادى درست مىكنند و براى رفع سردرد و ورم پستان مىاندازند [بركيل و هانيف]. اسانس گاردنيا در صنعت عطرسازى مصرف دارد و براى معطّر كردن چاى نيز به كار مىرود. از ميوۀ آن رنگ زردى گرفته مىشود كه در برخى مناطق افريقاى حارّه بفروش مىرسد.