درخت گنهگنه

به فرانسوى Quinquina و به انگليسى Cinchona و Peruvian bark گفته مىشود. درختچهاى است از خانوادۀ Rubiaceae داراى چند گونه معروف است كه از «پوست گنهگنه» به عنوان دارو استفاده مىكنند و از آن گرد «گنهگنه» گرفته مىشود.

نام علمى چند گونه معروف آن عبارتند از:

u200a١u200a. Cinchona calisaya Wedd. مولّد كنين مخصوص مالاريا كه كنكيناى زرد نيز ناميده مىشود زيرا پوستش زرد است؛

u200a٢u200a. Cinchona Ledgeriana Moens ex Trimen يا كنكيناى زرد كه مولد كنين مخصوص مالاريا مىباشد؛

u200a٣u200a. Cinchona officinalis L. مولد كنين مخصوص مالاريا با پوست خاكسترى؛

u200a۴u200a. Cinchona succirubra Pavon كنكيناى قرمز مولد كنين مخصوص مالاريا؛

u200a۵u200a. Cinchona robusta How مولد كنين مخصوص مالاريا.

سابقه تاريخى گياه

درخت گنهگنه اصولا بومى مناطق آند و كولومبى از مناطق گرم امريكاى جنوبى است و انگليسىها و هلندىها در اواسط قرن نوزدهم آن را به هندوستان و جاوه بردند و اين گياه را در مساحتهاى وسيعى كشت و كار كردند و به اين ترتيب صنعت توليد پوست گنهگنه را به دست گرفتند. مدارك تاريخى نشان مىدهد كه تا قرن هفدهم ميلادى اسرار خواص و كاربرد درخت گنهگنه و پوست و گرد آن در محدودۀ كشورهاى امريكاى جنوبى محصور بوده و به خارج از آن ديار رخنه نكرده بود. در سال u200a١۶٧٩u200a ميلادى لوئى چهاردهم گرد كنين را با نام تجارتى «گرد تببر» معروف آن روز از كمپانى انگليسى تالبوت خريدارى كرده و به فرانسه وارد كرده است. اين گرد را در آن تاريخ در فرانسه Poudre de Jesuites مىگفتند. پس از آن در سال 1737 چند نهال از درخت گنهگنه از امريكاى جنوبى به فرانسه وارد و كشت آن در اروپا آغاز گرديد.

از نظر ريشۀ نام آن چنين آمده است كه اهالى پرو به زبان محلى پوست گنهگنه را «كيناكينا» مىناماند و بنابراين نامQuinquina از اين اسم محلى منشأ گرفته است. به علاوه در روزگاران كهن در كشور پرو پادشاهى يا كنتى بود به نام «كنت دل سنكون» و زنى داشت كه در شهر ليما مبتلا به تب نوبه شديدى شد و قاضى القضات شهر كه از روحانيون مسيحى بود براى بهبودى زن پادشاه پوست كنكينا تجويز كرد و او خورد و شفا يافت. از آن تاريخ گرد آن به نام گرد كونتس معروف شد و چون در آن دوران طبق رسوم زمان بيشتر كارهاى طبابت را كليساها و كشيشها انجام مىدادند اين گرد در اختيار كليساها قرار داشت و كشيشها آن را مجانى به بيماران فقير مىدادند و سرانجام تأثير زياد اين گرد باعث شد كه آن را به رم براى قاضى القضات مسيحيان موسوم به لوگو فرستادند و از آن تاريخ اين گرد در اروپا به نام گرد كاردينال معروف شد. پس از مدتى كه كنت دل سنكون و زنش از امريكاى جنوبى به اسپانيا مراجعت كردند و با تعريفهايى كه از خواص اين گرد مىكردند، موجب اشتهار آن شد و در موقعى كه گياه از نظر طبقهبندى گياهى مورد بررسى كارشناسان قرار گرفت و آن را در خانوادۀ Rubiaceae قرار دادند. نام علمى جنس آن را با الهام از سوابق تاريخى سينكونا گذاردند.

مشخصات

اين گياه به صورت درخت يا درختچهاى است هميشه سبز با برگهاى متقابل، گلهاى آن به شكل خوشههاى باز در انتهاى شاخههاى گلدهنده ظاهر مىشود. پوست اين درخت در بازار دارويى با نام پوست گنهگنه عرضه مىشود و مصرف دارويى وسيعى دارد. در بازرگانى معمولا چند قسم گنهگنه عرضه مىشود:

u200a١u200a. پوست گنهگنه خاكسترى، كه به شكل لولههاى نازكى به طول u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a سانتىمتر و ضخامت u200a۴u200a-u200a١u200a ميلىمتر مىباشد. رنگ خارج آن خاكسترى روشن و تيره و مقطع آن زرد روشن يا كمى قرمز است كه اگر در آب فرو رود سرختر مىشود و داراى بوى مخصوص و طعم تلخ است.

اين نوع پوست گنهگنه خاكسترى معمولا مقدار آلكالوئيد آن به نام سينكونين ^u200a١u200aاز ساير انواع آلكالوئيدهاى موجود در پوست بيشتر است و بيشتر به عنوان تونيك مصرف دارد.

u200a٢u200a. پوست گنهگنه زرد، كه معروفترين نوع است. معمولا قطعات پوست اين نوع از كنكيناى خاكسترى بزرگتر است و خاصيت عمدۀ آن اين است كه آلكالوئيد كىنين ^u200a٢u200a بيشترين نوع آلكالوئيد آن را تشكيل مىدهد و مقدار آن در پوست كنكيناى زرد از ساير انواع آلكالوئيدها بيشتر است. رنگ خارج آن زرد تيره و مقطع آن زرد است.

بعضى از انواع اين گياه كنكينا را كه رنگ خارج آن زرد تيره مايل به قهوهاى است كنكيناى دارچينى گويند. اين نوع بيشتر به عنوان ضدعفونىكننده يا آنتى سپتيك كاربرد دارد.

u200a٣u200a. پوست گنهگنه قرمز، اين نوع سرخرنگ است و اگر انگشت بر روى آن بمالند قرمز مىشود و از نظر تركيبات شيميايى مقدار آلكالوئيدهاى سيناكونين و كىنين در آن تقريبا يكسان است و معمولا u200a٢u200a-u200a١u200a درصد سيناكونين و u200a۵u200a/u200a٢u200a-u200a١u200a درصد كىنين دارد.

تكثير درخت گنهگنه از طريق قلمه، خوابانيدن، پيوند و حتى كاشت بذر آن صورت مىگيرد. براى برداشت محصول درخت را پس از دوران گل كردن انداخته و پوست آن را كنده ابتدا در هوا و پس از آن در اطاقهاى خشك كنندۀ رطوبت آنها را گرفته و خشك مىنمايند. در بازار گياهى به جاى پوست گنهگنه حقيقى پوست درختچه ديگرى به نام كنكيناى سفيد كه به فرانسوى Cacarille ناميده مىشود، فروخته مىشود. اين گياه نيز از خانوادۀ Rubiaceae و از جنس Crotonاست.

مواد عامله اين پوست با پوست گنهگنه حقيقى متفاوت است. اين پوست نيز معطّر و تلخ است ولى خواص آن در مورد تب مالاريا در حد پوست گنهگنه حقيقى نيست و فروش اين پوست بجاى پوست گنهگنه حقيقى نوعى تقلب محسوب مىشود.

تركيبات شيميايى

در گونۀ C. ledgeriana در پوست درخت در حدود u200a١u200a/u200a٩u200a درصد انواع آلكالوئيدها وجود دارد كه از آن u200a٩u200a/u200a٧u200a درصد كىنين،u200a١٠۵u200a/u200a٠u200a درصد سينكونيدين ^u200a١u200a،8%درصد كىنيدين ^u200a٢u200a،u200a٨۵u200a%سينكونين و در حدود u200a٩١u200a/u200a٠u200a درصد نيز آلكالوئيدهاى بىشكل ديگرى مىباشد.

بنابراين به طورى كه ملاحظه مىشود آلكالوئيد عمدۀ اينگونه كىنين است و طبق تعريف بازرگانى كه قبلا ذكر شد از انواع كنكيناى زرد مىباشد. بررسى ديگرى نشان مىدهد در پوست خشك درخت u200a٧u200a سالهاى كه در هندوستان مىرويد جمعا u200a۴٣u200a/u200a٧u200a درصد از انواع آلكالوئيدها وجود دارد كه u200a۵٣u200a/u200a۴u200a درصد آن كىنين و u200a١١u200a/u200a١u200a درصد آن سينكونيدين است .]G. I. M. P[

و در گونۀ C. suscciruba : آلكالوئيد عمدۀ آن سينكونين است و در درخت u200a۵u200a ساله كه مورد بررسى قرار گرفته جمع انواع آلكالوئيدها در ريشه آن u200a١٣u200a/u200a٧u200a درصد- در تنۀ آن u200a٢u200a/u200a٨u200a درصد و در شاخهها u200a۶u200a درصد بوده است و مقدار سولفات دوكنين در ريشۀ آن u200a۴u200a/u200a١u200a درصد، در تنه آن u200a٩٨u200a/u200a٢u200a درصد و در شاخههاى آن u200a٨٩u200a/u200a١u200a درصد است. در برگهاى آن نيز آلكالوئيدهايى نظير انواعى كه در پوست درخت است مشخص شده و نسبت هريك از انواع آلكالوئيدها نيز مشابه پوست مىباشد. برگهاى جوان بالاى شاخهها در تمام گونهها داراى آلكالوئيد بيشترى از برگهاى كهن پايين ساقههاست. در اينگونه نوعى كينين يافت مىشود كه مخصوص معالجۀ مالاريا مىباشد.

در گونۀ C. Robusta و C. calisaya و C. officinalis نيز از نوع كىنين مخصوص معالجۀ مالاريا توليد مىشود.

توضيح: كىنين آلكالوئيد تلخ بىرنگ متبلور و داراى كريستالهاى سوزنى شكل به فرمول خام Cu200a١٢u200aHu200a٢۴u200aNu200a٢u200aOu200a٢u200a است كه در آب سرد كم محلول ولى در اتر و الكل بيشتر حل مىشود.

كىنيدين، ايزومر كىنين است و آلكالوئيدى است بىرنگ و متبلور.

سينكونين آلكالوئيد بىرنگ متبلورى است به فرمول خام Cu200a١٩u200aHu200a٢٢u200aONu200a٢u200a .

خواص-كاربرد

كىنين درجه حرارت بدن را پايين مىآورد و در مورد ارگانيسمهاى كوچك نوعى سمّ است. انگل مالاريا در خون را مىكشد [بر استثناى گامت ^u200a١u200a]. داروى پيشگيرىكننده بسيار مؤثرى براى انفلوانزا مىباشد. طى دوران درازى شراب گنهگنه از داروهاى تونيك و مقوى مورد استفاده بشر بوده است.

پوست درخت گنهگنه در يك تركيب دارويى براى قطع اسهال و اسهال خونى مفيد است و گرد آن در مواردى به صورت مرهم ماليدنى براى التيام زخم مؤثر است [واناستىنيس -كروزمان].

كىنين از عوامل تببر است و بخصوص در انواع تبهاى مالاريا مؤثر است.

پس از كىنين، سينكونين و سيناكونيدين از ساير آلكالوئيدهاى كنكينا داراى اثر قوى مىباشند ولى به هر حال در مورد تب هيچيك در حد كىنين نمىباشند.

معمولا پس از مصرف مقدارى زيادى كىنين احساس سنگينى در معده مىشود و در برخى موارد موجب قى و آشفتگى مىگردد و پس از چند ساعت كه دارو شروع به جذب شدن مىنمايد گوشها سنگين مىشود و گاهى گرمى و ترس از روشنايى و درد سر عارض مىگردد در بعضى افراد موجب بروز دردهايى در معده مىگردد. و در هر حال بايد توجه شود كه مصرف كىنين و انواع فرآوردههاى آن بايد با نظارت و توصيه پزشك در حد مقدار مصرف شود.

تهيه دم كردۀ پوست گنهگنه: مقدار u200a٢٠u200a گرم پوست گنهگنه را در u200a١٠٠٠u200a گرم آب جوش دم مىكنند و صاف كرده به تنهايى يا مخلوط با شربت كه قدرى شيرين شود براى تقويت و رفع تب مندرجا مىخورند.

گرد كافورى پوست گنهگنه: پوست گنهگنه خاكسترى u200a١۶u200a واحد را با يك واحد كافور ساييده شده، مخلوط مىكنند و گرد آن را روى جراحتهاى قانقرايايى مىپاشند.

تهيه گرد پوست گنهگنه زرد (كاليزايا) : پوست گنه گنه كاليزايا را گرفته نيمكوب كرده و در گرم خانه u200a۴٠u200a درجه مىخشكانند سپس نرم ساييده و از الك داروسازى ابريشمى u200a١۴٠u200a ردّ مىكنند. مقدار خوراك اين گرد براى تقويت بدن u200a۴u200a-u200a٢u200a/u200a٠u200a گرم و در موارد قطع تب از u200a١۵u200a-u200a۴u200a گرم است.

در پزشكى جديد علاوه بر كىنين از املاح آن نيز استفاده مىشود از جمله:

u200a١u200a. كىنين بىسولفات ^u200a١u200aكه اسيد سولفات كىنين است و مشابه سولفات كىنين مىباشد با اين فرق كه بيشتر قابل حل است.

u200a٢u200a. كىنين دىهايد روكلرايد ^u200a٢u200a: اين تركيب در آب جوش حل مىشود و هريك گرم آن در u200a۶u200a/u200a٠u200a سانتىمتر مكعب آب حل مىشود و براى تزريق داخل رگ كاربرد دارد.

u200a٣u200a. كىنين هايدروكلرايد ^u200a١u200a: معمولا در معالجۀ تب مالاريا مصرف دارد.

u200a۴u200a. كىنين سولفات ^u200a٢u200a: ضد تب مالارياست و تببر نيز مىباشد.

u200a۵u200a. كىنين تانات ^u200a٣u200a: يك تركيب بىطعم و بىبو از كىنين و تانيك اسيد و دارويى است كه معمولا براى كودكان مصرف مىشود.

u200a۶u200a. كىنين و يوريا هايدروكلرايد ^u200a۴u200aكه محلول رقيق آن به صورت تزريق براى معالجه بواسير و رگهاى واريسى به كار مىرود.