ليف

به فارسى با نامهاى «ليف» ، «تورى» و «اسفنج گياهى» در كتب مختلف ذكر شده است. به فرانسوى Loofa و Loofahو Loofash و Luffa و E?ponge vegetale و E?ponge du Japon و به انگليسى Luffa sponge و Ridged gourd وRibbed gourd و Sponge gourd و Dish-choth gourd و Vegetable sponge گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ خيار Cucurbitaceae داراى گونههاى مختلفى است كه معروفترين آنها كه در طب سنتى بسيار مستعمل است داراى نامهاى علمى زير مىباشد:

u200a١u200a. Luffa acutangula Roxb. اينگونه به سانسكريت در هند «كشاتاكى» ناميده مىشود. اينگونه در طب سنتى مورد توجه است ولى واريتهاى دارد به نام L. acutangula var amara Clark. كه تمام قسمتهاى گياه تلخ است و نام مترادف آن Luffa amara Roxb. مىباشد. اين واريته مصرف دارويى ندارد فقط از نظر اطلاع خوانندگان عزيز ذكر شد.

u200a٢u200a. Luffa cylindrica) L. (M. J. Roem. و مترادف آن L. aegyptiaca Mill. و L. petola Ser. مىباشد. اينگونه از ساير گونهها بيشتر در چين مصرف دارويى دارد.

مشخصات

ليف گياهى است بالا رونده كه معمولا براى آن قيم و داربست مىبندند كه با پيچك خود آن از آن بالا مىرود و روى داربست گسترده مىشود. برگهاى آن در ابعاد برگهاى خطمى گل سرخى بوده و پوشيده از مو مىباشد. از شيرۀ اين برگها براى رنگ سبز استفاده مىشود. ساقۀ اصلى آن دراز، گرهدار و در محل گرهها زاويهدار است. پس از u200a۶u200a-u200a۵u200a ماه كه از كاشت آن گذشت گلهاى درشت زرد رنگى شبيه گل خيار ظاهر مىشود. ميوۀ آن سبز تيره و خالدار مانند دوكى كه از قسمت وسط متورم و از دو طرف باريك است و يا استوانه باريك و دراز به قطر u200a٣u200a-u200a٢u200a سانتىمتر و به طول u200a١٠٠u200a-u200a٣٠u200a سانتىمتر است. دانههاى آن كه در برخى گونهها قرمز رنگ است، در داخل ميوه قرار دارد. ميوه را در حالت سبزى به صورت خام يا پخته مانند سبزى مىخورند ولى وقتى كاملا رسيد و خشك شد از الياف داخل ميوه كه اطراف دانهها را فرا گرفته است مانند اسفنج براى شستن ظرف و ساير مصارف استفاده مىشود. اين گياه در اغلب مناطق هندوستان كاشته مىشود. در چين تا قبل از دوران امپراتورى تانگ، شناخته بوده ولى در حال حاضر در تمام مناطق چين در اطراف خانهها كاشته مىشود. در ساير مناطق آسيا و اروپا نيز مىكارند. در ايران زياد معمول نيست ولى در بعضى مناطق كاشته مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در ميوۀ سبز و خوراكى گونۀ L. acutangula مواد آرژىنين ^u200a١u200a، گليسين ^u200a٢u200a، ترئونين ^u200a٣u200a، گلوتاميك اسيد ^u200a۴u200aو لوسين ^u200a۵u200aوجود دارد. در دانههاى رسيدۀ ميوۀ آن مواد عامل تلخ كوكوربيتاسين ^u200a۶u200aهاى H و G و B و D مشخص شده است. در ريشۀ آن كوكوربيتاسين ^u200a٧u200aB و كمى كوكوربيتاسين C وجود دارد. بررسى ديگرى نشان مىدهد كه در دانه آن مادۀ عامل تلخ متبلور كوكوربيتاسين B و اولئانوليك اسيد ^u200a١u200aيافت مىشود. در دانۀ رسيدۀ آن در حدود u200a٩u200a/u200a١٩u200a درصد روغن ثابت وجود دارد. در واريتۀ تلخ آن در تمام قسمتهاى گياه مادۀ عامل تلخى مشابه كوكوربيتاسين B وجود دارد كه آن را آمارين ^u200a٢u200aمىنامند .]S. G. I. N. P[

گزارش بررسى ديگرى نشان مىدهد كه در گونه L. Cylindrica در ميوۀ آن وجود كولين و فيتين ^u200a٣u200aتأييد شده است و به علاوه در آن ليزين ^u200a۴u200a، آرژىنين، آسپارتيك اسيد ^u200a۵u200a، گليسين، ترئونين، گلوتاميك اسيد، آلانين ^u200a۶u200a، تريپتوفان ^u200a٧u200a، فنيل آلانين ^u200a٨u200aو لوسين وجود دارد. در دانۀ آن مادۀ عامل تلخ كوكوربيتاسين B و يك ساپونين يافت مىشود و در اثر هيدروليز از آن قند به دست مىآيد. در دانۀ آن يك ساپونين متبلور وجود دارد كه در اثر هيدروليز، اولئانوليك اسيد و يك ساپوژنين خنثى مىدهد .]S. G. I. M. P[

مادۀ متبلور تلخ خنثى موجود در تخم آن سمّى است و حد اقل دوز كشندۀ آن ) M. L. D. ( براى قورباغه u200a۴u200a/u200a١u200a ميلىگرم براى هريك كيلوگرم وزن قورباغه مىباشد و براى گربه u200a١٠u200a ميلىگرم براى هر يك كيلوگرم وزن گربه است كه موجب توقف جهاز تنفسى و مرگ مىشود.

خواص-كاربرد

گياه ليف مسهل است و براى بيمارىهاى پوست و آسم ^u200a٩u200aمفيد است. از آن تونيك تلخ مقوى درست مىكنند كه مدّر است و در موارد بزرگ شدن طحال كاربرد دارد. دانۀ آن قىآور است. در هند از مغز دانۀ آن در موارد اسهال خونى استفاده مىشود. در چين از گل و جوانهها و برگهاى جوان آن به عنوان غذا و مانند سبزى خوردن استفاده مىشود. ميوۀ رسيدۀ آن را خشك كرده و سوزانيده و خاكستر آن را به صورت گرد در موارد متعددى به عنوان دارو مصرف مىكنند و خيلى به خواص شفابخش آن معتقد مىباشند [پنتسائو]. معتقدند كه اين خاكستر بادشكن است و براى نرم كردن سينه مفيد است. خون را خنك مىكند و ضدعفونىكننده است و ضد كرم و ضد انگل و قاعدهآور است و جريان خون را تنظيم مىكند. ترشح شير را افزايش مىدهد و در خونريزى مثانه و در موارد بواسير، افراط ترشح خون در عادت ماهيانه، يرقان، فتق، ورمهاى سرطانى، آبله، دندان درد و تب مخملك مصرف آن را تجويز مىكنند. مخلوط با قرمز دانه ) Vermillion( كه مادهاى متشكل از مركوريك سولفيد ^u200a١u200aاست براى خشك كردن تاولهاى چركى آبله به كار مىبرند. ميوۀ تازۀ سبز ليف را به عنوان مبرّد و خنككننده مىخورند و معتقدند كه براى رودهها مفيد است و معده را گرم مىكند و موجب تقويت آلات تناسلى مىشود. برگهاى ليف براى آماس بيضه ^u200a٢u200aو در بيمارىهاى پوست تجويز مىشود. از الياف خشك داخل ميوههاى آن نيز به صورت تجارتى و در بازار براى شستوشوى ظرف عرضه مىشود كه ظاهرا نوع فلزى آنكه در بازار به نام اسكاچ معروف است راحتتر است. در مورد خواص ليف گونۀ L. acutangula چنين آمده است:

در هندوچين از دانههاى روغنى آن به عنوان مسهل و قىآور مصرف مىشود [پتلو]. و كنجاله تخم آن سمّى است [فوكود]. از جوشاندۀ دانههاى گياه با كمى كافور براى قطع سكسكه استفاده مىكنند و برگهاى لهشدۀ آن را در محل زخم و ناراحتىهاى بيمارى زونا ^u200a٣u200aمىگذارند، بسيار مفيد است [مىنات]. در شبه جزيرۀ مالايا شيرۀ گياه با كمى صبر زرد را به زائوها پس از وضع حمل مىدهند [حاجى احمد در تامسون].