سيها

به فرانسوى Psoralie و Psoralee و Psoralier و نوعى از آن را Psoralier glanduleux و به انگليسى Psoralea ناميده مىشود. گياهى است از خانوادۀ Leguminosae تيرۀ فرعى Papilionaceae نام علمى گونه چينى آنكه در طب سنتى چين و هند به ميزان وسيعى مرسوم است Psoralea corylifolia L. مىباشد.

دو گونه از اين گياه در ايران شناسايى شده است كه عبارتاند از:

u200a١u200a. Psoralea plicata DC. درختچهاى است كوتاه خيلى پرشاخه با ساقههاى نقرهاى رنگ و داراى برجستگىهايى مانند زگيل با شاخههاى لخت و تيغدار. برگهاى آن تخم مرغى نوكتيز با دمبرگ خيلى كوتاه و داراى u200a٣u200a برگچه به رنگ خاكسترى تيره كه در زير برگها نيز غدههايى دارد. جام گل به رنگ زرد پوشيده از كرك سفيد كه كپسول ميوه را در بر گرفته و دندانهدار است. نام محلى اين درختچه در بلوچستان «سيها» مىباشد.

u200a٢u200a. P. drupacea Bunge گياهى است چند ساله پوشيده از كرك و غدّهاى است. جام گلها كوچك و به رنگ بنفش است. برگها ساده و با دمبرگ كوتاه دندانهدار مىباشد.

ميوۀ آن كپسول پوشيده از كرك است. اين گياه در كوههاى خراسان مىرويد. گياه سيها گونۀ P. Corylifolia در هندوستان و تمام قسمتهاى آن مىرويد. و به زبان سانسكريت «باكوچى» گفته مىشود و ظاهرا با همين نام در چين ناميده مىشود.

در كتاب Pentsao (طب معروف چين) آمده است كه گياه P. corylifolia از ايران به چين وارد شده است و در حال حاضر در استان Szechuan چين مىرويد. با توجه به اظهارنظر فوق و با در نظر گرفتن اينكه راه معروف ابريشم از خراسان عبور كرده و پس از گذشتن از هند و ساير مناطق خاور دور از مرز غربى چين وارد مىشده است و استان سچوان نيز در غرب چين واقع است، محتمل است كه طبق اين نظر كه در كتابPentSao ابراز شده اين گياه دارويى در دهها قرن قبل در جريان تجارت بين ايران و چين از ايران يعنى از خراسان به چين رفته باشد و يا بازرگانان ايرانى آن را در هندوستان تهيه و با خود به چين برده باشند. جالب است كه نام اين گياه در چين به زبان چينى Pokuchin مىباشد كه به احتمال زياد از نام هندى آن منشاء گرفته است. براى بررسى گونههاى ايرانى آن از نظر شيميايى گزارشى نداريم. ولى از نظر شباهتى كه به گونه چينى و هندى دارد و با احتمال زياد داراى همان خواص است، شرح آن در اين كتاب آورده شده است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در دانه گياه گونۀ P. corylifolia اسانس روغنى فرّار و مادۀ پسورالن ^u200a١u200aگرفته مىشود. در دانه يا تخم گياه وجود رزين، اسانس و يك روغن ترپنوئيد ^u200a٢u200aو پسورالن و ايزوپسورالن ^u200a٣u200aتأييد شده است. دو مادۀ پسورالن و ايزوپسورالن، مواد عامل و مؤثر موجود در دانۀ گياه براى شفا و معالجه بيمارىهاى جرب، خارش پوست، لك و پيس يا برص اثر مثبت دارند. از دانۀ گياه مادۀ پسوراليدين ^u200a۴u200aنيز جدا شده است .]G. I. M. P[

در گزارش بررسى شيميايى ديگرى آمده است كه در دانۀ گياه اسانس و رزين روغنى و مادۀ پسورالين يافت شده است [روا].

چائو در آزمايشهاى خود دريافته است كه مادۀ مؤثر پسورالين در درمان لك و پيس تأثير خوبى دارد. گزارش تجزيه شيميايى ديگرى نشان مىدهد كه در دانۀ گياه اسانس روغنى فرّار و مقدارى روغن ثابت و رزين و پسورالن و ايزوپسورالن [سسشادرى و وناتارائو]. و پسوراليدين وجود دارد [چاكراوارتى-بوز- صديقى].

خواص-كاربرد

در چين از دانههاى گياه گونه ) P. corylifolia( به عنوان داروى تقويت نيروى جنسى و مقوى جهاز تناسلى استفاده مىشود و عملا دانههاى كمى معطّر و تلخ اين گياه در انواع ناراحتىهاى ناتوانى كه از هرگونه علتى منشأ گرفته باشد، تجويز مىشود.

اين دانهها در چين به عنوان قرمز كنندۀ پوست و محرك و براى معالجۀ پشت درد و درد استخوانها كه در اثر سرما ايجاد شده باشد و ضعف كليهها تجويز مىشود [لوئى].

و به علاوه در موارد بىنظمى عادت ماهانه و ترشحات غير ارادى اسپرم مفيد است [استوارت-چيو]. در آزمايشهايى عصارۀ u200a٣٠u200a درصد الكلى دانههاى گياه را روى نقاط لك و پيس بدن و برص يا لوكودرما گذاردهاند تا حدود زيادى اثر معالج و مفيد نشان داده است [چيو]. در اندونزى از دانههاى گياه براى رفع درد معده و در ساير مواردى كه فوقا ذكر شد، استفاده مىشود [كروست و پتلو-پتلو]. تجربيات [كوپرا و چاترجى]نشان داده است كه اسانس روغنى آن اثر بسيار نيرومندى بر ضد استرپتوكوكوسهاى پوستى دارد و براى كنترل اين نوع بيمارىهاى پوست مفيد است.

در مصارف داخلى خوردن آن كمى آثار جانبى نامطلوب دارد [موكرجى]. در هند از دانههاى گياه براى رفع ناراحتىهاى معده به عنوان باز كنندۀ انسداد مجارى عروق و ضد انگل و مدّر معرّق و تببر مصرف مىشود و به علاوه براى ناراحتىهاى پوستى نظير جذام و لك و پيس و ساير انواع بيمارىهاى پوست استعمال مىشود و ضمنا در موارد گزيدگى عقرب و مار نيز به عنوان ضد سم به كار مىرود. از عصارۀ صمغ رزينى آن روى محل لك و پيس مىمالند خيلى مؤثر است. در بررسيهايى كه در هند به عمل آمده تأييد شده است كه در روغن دانهها و در اسانس آن يك جزء آنتىبيوتيك وجود دارد و عصارۀ با غلظت u200a١٠u200a ميكروگرم در هر گرم آن رشد استافيلوكوكوس اورئوس را متوقف مىكند .]S. G. I. M. P[