مشط الراعى

در كتب طب سنتى اين گياه با نامهاى «ديپساغوس» و «ديبساغوس» و «دينساغوس» و «شوكة الدرّاجين» و «مشط الراعى» (شانه چوپان) آورده شده در مخزن الالدويه اشارهاى دارد داير به اينكه در شيراز به آن «طوسك» مىگفتهاند. به فرانسوى Cardere و به انگليسى Teazel يا Teasel گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Dipsaceae جنس Dipsacus . داراى گونههاى مختلفى است كه همۀ آنها كم و بيش شبيه يكديگر و داراى خواص درمانى مشابهى هستند. چند گونه آن در ايران و دو گونۀ آن در چين مىرويد كه نامهاى علمى آنها عبارتاند از:

u200a١u200a. Dipsacus fullonum L. و مترادف آن D. sylvestris Huds. به فرانسوى Chardon ā foulon يا Cardere و به انگليسى Fuller'S teasel گفته مىشود گياهى است دو ساله رنگ گل آن ارغوانى روشن و در كردستان ديده مىشود.

u200a٢u200a. . Dipsacus laciniatus L. گلهاى آن سفيد مايل به زرد است. اين گياه در گيلان در ايسپيلى ييلاق، در آذربايجان، در خراسان، در كوههاى نهاوند و بروجرد و در دامنههاى جبل خاتون اشتران كوه ديده مىشود.

u200a٣u200a. D. pilosus L. گياهى است دو ساله كه در كردستان ديده مىشود.

u200a۴u200a. D. strigosus Willd. et Raem گياهى است دو ساله با گلهاى به رنگ حنايى.

در ايران در خراسان، ارسباران آذربايجان، در گيلان و در ايسپيلى ييلاق ديده مىشود.

u200a۵u200a. D. asper Wall. كه در مناطق غربى چين و D. japonicus Miq. كه در شرق جنوب چين ديده مىشود.

توضيح: Dipsacus لغتى است يونانى به معناى دايم العطش.

مشخصات

گونههاى مختلف مشط الراعى اغلب دو ساله و بندرت يكساله هستند. شكل گونههاى گياه بهطور كلى شبيه يكديگر. مشخصات گونه D. fullousum شرح داده مىشود.

گياهى است دو ساله تيغدار و به عبارت بهتر پوشيده از خار. بلندى ساقه u200a٢u200a-u200a۵u200a/u200a١u200a متر. برگها عموما متقابل و از هر نقطه ساقه دو برگ روبروى يكديگر بيرون مىآيد.

برگها دراز، مثلثى شكل، نوكتيز، بادبزنى. رگبرگهاى پشت برگ را تارهاى سوزنى پوشانيده و در حاشيه با دندانههاى ارّهاى است و معمولا بدون دمبرگ مىباشد.

بعضى گونهها دمبرگ كوتاهى دارند. برگها معمولا در محل اتصال به ساقه گودى دارند كه در آن آب باران جمع مىشود. گلها نوعا سفيد و ريز و كوچك ولى در برخى گونهها ارغوانى روشن و حنايى و سفيد مايل به زرد نيز ديده مىشود كه بهطور گروهى متراكم در انتهاى شاخه گلدهنده ظاهر شده و پوشيده از خارهاى سفت و دراز شبيه خارپشت است و همين قسمت از گياه است كه از آن براى مرتب كردن و يا به اصطلاح خار كردن پشمها به كار مىرود و به همين علت گياه شانه چوپان (مشط الراعى) ناميده مىشود. تكثير آن منحصرا از طريق كاشت تخم آن صورت مىگيرد كه معمولا در تابستان در خزانه كاشته مىشود و در پاييز به مزرعه اصلى منتقل مىشود و روى خطوطى با فاصلۀ u200a٨٠u200a سانتىمتر كه فاصلۀ بوتهها روى خط u200a۴٠u200a سانتىمتر باشد، كاشته مىشود و برداشت محصول يعنى سرشاخههاى تيغدار آن براى مصارف خار كردن پشم در تير و مرداد سال بعد انجام مىشود كه آنها را با u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a سانتىمتر طول از ساقۀ كنده و در سايه خشك مىكنند زيرا اگر در آفتاب خشك كنند تيغهاى آن شكننده مىشود و تعدادى از آنها مىشكند و از مرغوبيت آن كاسته مىشود.

خواص-كاربرد

از ريشه و دانه و برگ گياه در طب سنتى به عنوان دارو استفاده مىشود. طبيعت گياه طبق رأى حكماى طب سنتى گرم و خشك است و از نظر خواص چون مصارف دارويى آن در چين بسيار گسترده است خواص و كاربرد گونههاى چينى و ژاپنى آن طور كه در چين معمول است، ذكر مىشود.

ريشۀ گياه تلخ و كمى گرمكننده است و براى اصلاح و تنظيم جريان خون، كاهش ورم، تسكين درد، آرام كردن رحم و براى ترميم و جوش خوردن استخوان شكسته، به عنوان تونيك براى كليه، و بويژه براى التيام زخمهاى حاصل از بريدگى [چونگ يائوچى]. شكستگى استخوان [روا]. ضرب خوردگى و زخمها، جراحت و آبسه آثار مفيد دارد. جوشاندۀ ريشۀ گياه قابض است و براى ايجاد اسهال [چئو]. به كار مىرود.

استوارت از مصارف ديگر آن در يادداشتهاى خود مىنويسد از جمله اشاره مىكند كه در چين در مورد عادت ماهيانه دردناك و خونريزىها و بواسير و سرطان پستان كاربرد دارد. در هندوچين از ريشۀ D. asper به عنوان تونيك [پتلو]. و از تخم آن به عنوان قاعدهآور [كروست و پتلو]. استفاده مىشود. از تخم و برگ D. japonicus براى رفع اختلالات عصبى و به عنوان مدّر استفاده مىشود. حكماى طب سنتى ايرانى نظر مىدهند كه ضماد سرشاخههاى گلدار گياه كه پخته شود براى بىحسّ كردن عضو تا حدّى كه احساس بريدن و سوختن نمىشود كاربرد دارد. ماليدن ريشۀ پختۀ آن در سركه به محل شقاق مقعد و بواسير بسيار مفيد است. از ماليدن آب بارانى كه در گودى ته برگ جمع مىشود به چشم براى رفع ورم چشم استفاده مىشود.