شوكة البواسير

در كتب طب سنتى با نام «شوكة البواسير» آمده است به فرانسوى Cirse des champs و Cirse hemorroīdal وChardon vulgaire و Herbe aux varices و به انگليسى Thistle و Canada thistle گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Compositae تيرۀ فرعى Tubuliflorae نام علمى آن Cirsium arvense) L. (Scop. و نامهاى مترادف آنCnicus arvensis Hoffm. و Serratula arvense L. و Carduus arvensis Robs. و Serratula ciliata M. B.

Taur از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است.

گونۀ فوق در ايران مىرويد. گونۀ ديگرى از اين گياه به نام علمى Cnicus japonicus Maxim. يا Cirsium japonicum DC. در چين مصارف دارويى وسيعى دارد كه خواص و كاربرد آن نيز در اين بخش ذكر مىشود.

مشخصات

گونۀ C. arvense گياهى است پايا با ساقۀ افراشته شياردار، قسمت بالاى ساقه شاخه شاخه برگها صاف و بخصوص زير برگ پوشيده از كرك سفيد، كنارۀ برگها داراى دندانههاى نامنظم عميق و يا كم عمق كه نوك هر دانه تيز و تيغى مىباشد.

برگهاى پايين ساقه بزرگ و برگهاى قسمت بالاى ساقه كوچك هستند. گلها منفرد در انتهاى شاخه گل دهنده. برگچههاى زير طبق گل متعدد و قسمتى از ساقه تا زير طبق را فرا گرفته و انتهاى هر برگچه زير گل تيز و تيغى است گلهاى آن لولهاى و به رنگ ارغوانى است. دانههاى گياه يك دستۀ كاكل در انتهاى خود دارند و در اثر كوچكترين وزش باد زود پخش مىشوند. ساقۀ زيرزمينى آن ضخيم و محتوى مواد مغذى است.

ريشههاى آن بخصوص از زمينهاى با خاك آهكدار خيلى عميق و لاى ترك سنگها نفوذ مىكند، بنابراين از علفهاى هرز سمج است كه با وجين حتى با شخم كنده نمىشود و از بين نمىرود. اين گياه در اغلب مناطق نيمكرۀ شمالى در اروپا، در آسيا، در هندوستان، ايران و چين مىرويد. در ايران گونه C. arvense در اطراف تهران دشت كرج، غرب ايران در جاهاى سنگدار و سنگزار اراك، اصفهان، لرستان و در ازنا ديده مىشود و واريتهاى از آن به نام C. arvense var incanum Ledeb. در آذربايجان نزديك تبريز ديده مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه گونه C. arvense يك آلكالوئيد فرّار و مادۀ Cnicin و يك گلوكوزيد تلخ متبلور كه داراى خاصيت قىآور و قاعدهآور است مشخص شده و بعلاوه در دانۀ آن حدود u200a٩u200a/u200a٢١u200a درصد روغن چرب وجود دارد.]G. I. M. P[

Cnicin مادهاى است خنثى كه به شكل سوزنهاى سفيد متبلور مىشود. در آب سرد كم محلول و در آب جوش بيشتر حل مىشود. و در الكل بخوبى حل مىشود. در قطع تبهاى نوبهاى اثرش از ساليسين بيشتر است ولى قىآور است و زياد نمىتوان مصرف نمود. در گونۀ C. Japonicum وجود مواد Tiliacin و Labenzyme و اسانس و Inulin و آلكالوئيد و رزين تأييد شده و در برگهاى آن Pectolinarin مشخص گرديده است .]M. P. E. SE. A[

خواص و كاربرد

در چين سرشاخهها و گلها و برگهاى C. Japonicum در اواخر تابستان چيده و جمعآورى مىشود و ريشۀ آن نيز از اواخر تابستان تا اواسط پاييز برداشت مىشود. در چين ريشۀ آن را به عنوان خونساز مقوى و تونيك و تببر مىخورند. ضمنا براى التيام جراحت و در موارد گزش مار سمّى و حشرات سمّى و قطع خونريزىها تجويز مىشود .]Stuart[ گرد برگهاى آن مخلوط باليكور برنج در موارد خونريزيهاى رودهاى تجويز مىشود و ريشه و برگهاى آن خاصيّت مدّر و ضد خونريزى دارد ]Ch'iu-How[ جوشاندۀ شاخههاى جوان و سبز آن را براى بند آوردن خون بينى مىخورند .]Hu[

در تايوان، جوشاندۀ تمام گياه در استعمال خارجى براى سوختگى از آب داغ و آتش به كار مىرود و ساقه و برگهاى آن در موارد كمبود ويتامين C در بدن كاربرد دارد. ريشۀ آن بادشكن است و در مصرف خارجى روى ورمها و زخمهاى باز مىگذارند كه شفابخش است (البته جوشانده و له شدۀ آن) .

ظاهرا علت اينكه گياه شوكة البواسير در فرانسه Chardon hemorroidal گفته مىشود اين است كه در ساقه و برگهاى آن برآمدگيهاى قرمز رنگى كه در اثر نيش حشرات ايجاد شده و شبيه دانههاى بواسير است وجود دارد و احتمالا اين نام ارتباطى با خواص دارويى آن ندارد. ولى در عين حال در يكى از كتب طب سنتى چين آمده است كه از جوشاندهاى كه از شاخههاى جوان گونههاى ديگرى نظير C. Chinensis و C. incomptum تهيه مىشود به صورت مايع شستوشو در موارد بواسير استفاده مىشود. در هندوستان از گونۀ C. arvense به عنوان قىآور، قاعدهآور و تونيك و معرّق استفاده مىشود.