خربق سفيد

ساقه زيرزمينى يا بيخ گياهى است كه به فارسى «خربق سفيد» و در كتب طب سنتى با نام «خربق ابيض» نامبرده شده است. به فرانسوى Veratre blane و Ellebor blanc و Veratre varaire و به انگليسى White hellebore و False helebore گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Liliaceae و نام علمى آن Veratrum album L. مىباشد.

مشخصات

گياهى است علفى چند ساله داراى ساقۀ قائم، نسبتا بلند كه تا يك متر بلندى آن مىرسد و در تمام طول ساقه برگهاى آن شبيه برگ بارهنگ، بزرگ، سبز رنگ و بيضى، نوكتيز، بىدندانه با برگهاى موازى بدون دمبرگ به ساقه چسبيدهاند. گلهاى آن به رنگ سفيد مايل به سبز به شكل خوشههايى در دوران تابستان از بغل برگها بيرون مىآيند. ساقۀ زيرزمينى آن كه قسمت مستعمل آن در طب سنتى است و در بازار عرضه مىشود، ضخيم ولى سبك و خاكسترى رنگ و مغز آن سفيد است. طعم آن ابتدا شيرين و بعدا كمى تلخ و تند مىشود. اين گياه در ايران ديده نشده است.

موطن آن كوهستانهاى اروپاى مركزى است و معمولا قطعاتى از آن را از سويس مىآورند و در بازار مىفروشند. تكثير خربق سفيد از طريق كشت بذر آن و يا قطعاتى از ساقۀ زيرزمينى آن صورت مىگيرد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در اعضاى زيرزمينى گياه شش آلكالوئيد براى كاهش فشار خون وجود دارد. آلكالوئيدهاى عمدۀ موجود در ساقۀ زيرزمينى و ريشۀ گياه خربق سفيد عبارتاند از: وراترين ^u200a١u200a، ژرمرين ^u200a٢u200a، پروتووراترين ^u200a٣u200a، جروين ^u200a۴u200a، روبىجروين ^u200a۵u200aو پزودوجروين جمع مقدار آلكالوئيدها در ساقۀ زيرزمينى در حدود u200a١u200a-u200a٢۵u200a/u200a٠u200a درصد مىباشد. به علاوه يك گلوكوزيد تلخ به نام وراترامين ^u200a۶u200aو مواد ديگرى نظير قند و آسيدهاى آلى و رزين. . . در گياه يافت مىشود. آلكالوئيد وراترين در دانۀ گياه ديگرى به نام Cevadille نيز يافت مىشود. نام مشابه ديگر اين آلكالوئيد سوادين ^u200a١u200aاست.

خواص-كاربرد

در كره در استعمال خارجى خربق سفيد به عنوان حشرهكش و كرمكش مصرف مىشود. در چين از ريشۀ گياه به عنوان عطسهآور، كرمكش و تخليهكننده و قىآور استفاده مىشود نظير ريشۀ خربق سياه [استوارت]. و از جوشاندۀ گياه و ريشۀ آن به عنوان ضد تب نوبه استفاده مىشود و از عصارۀ آن در سركه براى معالجۀ ضربه و ضغطه و ضايعهاى كه در اثر عوامل مكانيكى و فيزيكى ايجاد شده، كاربرد دارد [چئو]. بطور كلى چون خربق سفيد داراى آلكالوئيد سمّى وراترين است از عوامل مسهل شديد و قىآور محسوب مىشود و در خوردن آن بايد نهايت احتياط به عمل آيد و طبق تجويز و زير نظر پزشك باشد.

ساقه زيرزمينى خربق سفيد از نظر طبيعت طبق رأى حكماى طب سنتى گرم و خشك است و از نظر خواص معتقدند كه مسهل بلغم و صفراى غليظ، اخلاط لزج، باز كنندۀ انسداد و گرفتگى مجارى و پاك كنندۀ معده مىباشد. براى فلج و سرسام و صرع بلغمى و ساير بيماريهاى سرد دماغى و ناراحتىها و دردهاى مفاصل و خرد كردن سنگ مثانه نافع است. قاعدهآور است و براى كشتن جنين و اخراج جنين به كار مىرود. گرد آن عطسهآور است. شياف آن در مهبل نيز سقط جنين مىنمايد و قاعدهآور است. اگر گرد آن را با سركه مخلوط كرده و به پوست بمالند براى بيمارىهاى پوست نظير جرب و برص و يا لكههاى سفيد پوست نافع است. در مواردى كه طبق تجويز پزشك و به مقدار مجاز قصد خوردن آن را دارند توصيه مىشود كه قبلا آن را مشوى نمايند و به عبارت ديگر آن را با حرارت اصلاح و تعديل كنند و براى اين كار خربق سفيد را در جوف خميرى گذارده و آن را مىپزند و يا مخلوط با آرد جو و روغن بادام و يا مخلوط با آويشن و مصطكى نمايند. بهتر است كه آن را ناشتا نخورند و بعد از غذا بخورند و هيچگاه بيش از حد مجاز نخورند.

اسراف در خوردن آن و خوردن زايد بر حد مجاز مهلك و خطرناك است و ايجاد تشنج و حتى خفگى و مرگ مىنمايد.

روش تهيه گرد خربق سفيد-ساقۀ زيرزمينى خربق سفيد را به مقدار كافى گرفته خرد كرده در گرم خانه u200a۴٠u200a درجه سانتىگراد مىخشكانند و نرم ساييده و از الك ابريشمى سرپوشدار داروسازى ردّ مىكنند. اين گرد مسهل قوى و قىآور است و در اقسام استسقا كاربرد دارد. مقدار خوراك آن u200a۴u200a-u200a١u200a دسى گرم در u200a٢۴u200a ساعت است.

فعلا مصرف گرد آن به تنهايى چندان معمول نيست.

تنطور خربق سفيد: ساقۀ زيرزمينى خربق سفيد نيمكوب u200a١u200a واحد، الكل u200a٨٠u200a درجه u200a۵u200a واحد. مدت ده روز در الكل بخيسانند و گاهبهگاه به هم بزنند و با فشار از پارچه گذرانيده و با كاغذ صاف كنند. اين تنطور از عوامل قىآور و مسهل است. در حال حاضر استعمال آن معمول نيست ولى اگر طبق تجويز پزشك براى موارد خاصى قصد مصرف باشد u200a٣٠u200a-u200a١٠u200a قطرۀ آن در u200a٢۴u200a ساعت مصرف مىشود.

پوماد خربق سفيد:u200a٢٠u200a گرم گرد ريشۀ خربق سفيد را با u200a٨٠u200a گرم پيه ذوب شده مخلوط نموده و u200a٢u200a گرم اسانس ليمو به آن اضافه مىكنند. اين پوماد را براى دفع جرب پوست مدت دو هفته مرتبا به پوست بمالند بسيار مؤثر است.

توجه: خربقها به علت داشتن مادۀ وراترين و ساير آلكالوئيدهايى كه دارند سم مهلكى مىباشند و در مصرف آنها بايد نهايت دقت و احتياط بشود و بدون توصيه و نظارت پزشكى از استعمال آن خوددارى شود.

شليمر در كتابش مىنويسد كه اگر در حدود u200a٨۶٠u200a ميلىگرم يا كمى كمتر از يك گرم از ريشۀ خربق سفيد را در شير تازه و يا در روغن كنجد مخلوط نمايند داروى قىآور شديدى مىشود و در عين حال كه مسهل است مدّر و قاعدهآور نيز مىباشد.

از مخلوط گرد ريشۀ خربق سفيد و عسل شيافى درست مىكنند كه براى تحريك خروج جنين مرده از رحم بسيار مؤثر است. در فرهنگ شليمر براى گياه خربق سفيد ) V. album( به جاى خربق سفيد نام «كندس» يا «كندش» را آورده است و مادۀ وراترين را نيز «جوهر كندس» مىناماند و فرانسوى آن را همچنان Hellebore blanc مىنويسد.

در سند ديگرى از اسناد و كتب طب سنتى معتبر نام «كندس» يا «كندش» را براى گياه ديگرى آوردهاند. اين گياه را به فرانسوى Cevadille و Sebadille و Sabadille و به انگليسى Sabadilla مىنامند. گياهى است از خانوادۀ Liliaceaeنام علمى آن Schoenocaulon officinale Asa Gray. و مترادف آن Sabadilla officinarum Br. Ratzeb. مىباشد.

مشخصات

گياهى است چند ساله داراى پياز و برگهاى آن دراز و نوارى و گسترده روى خاك و از وسط برگها هر سال ساقهاى به بلندى تا u200a٢u200a متر بيرون مىآيد. گلهاى آن زرد رنگ و در طول محور ساقه ظاهر مىشود. اين گياه بومى مكزيك است و در تمام مناطق مختلف اطراف مكزيك و گواتمالا و ونزوئلا انتشار دارد. از دانۀ گياه براى استخراج وراترين استفاده مىشود.

تركيبات شيميايى سواديل

در دانه گياه چند آلكالوئيد است كه عمدهترين و سمّىترين آنها وراترين مىباشد كه به سوادين معروف است ساير آلكالوئيدهاى آن بتاوراترين ^u200a١u200aو سواديلين ^u200a٢u200aيا ساباديلين ^u200a٣u200aو سرانجام سابادين ^u200a۴u200aاست. دانۀ گياه به عنوان دارو مطرح مىباشد.

خواص-كاربرد

به علت سميت شديد دانۀ گياه معمولا از آن فقط در استعمال خارجى استفاده مىشود. از گرد دانه براى كشتن شپش و ساير حشرات موذى استفاده مىشود. براى اين كار دانۀ سواديل-تخم جعفرى-برگ توتون را به نسبت مساوى ساييده و مخلوط مىكنند و يا به تنهايى گرد دانه سواديل را كه به گرد كاپوسين ^u200a۵u200aمعروف است تهيه و براى دفع شپش به سر مىمالند. چون اين گرد خيلى عطسهآور است. در موقع تهيه آن بايد دقت كرد كه بينى كاملا پوشيده باشد.

طبق تجويز و زير نظر پزشك در مواردى به مقدار خيلى كم در استعمال داخلى از دانۀ گياه براى تسكين دردهاى عصبى ناحيۀ صورت و سياتيك و نقرس و روماتيسم و رفع خارش مهبل مصرف مىنمايند و نتايج خوبى به دست آمده است. گونههاى ديگرى از گياه وراتروم وجود دارد كه از قسمت زيرين آنها نيز به عنوان دارو در خاور دور استفاده مىشود.

u200a١u200a. گونه Veratrum nigrum L. . در چين آن را Mountain onion يا پياز كوهى گويند و به فرانسوى Veratre noiناميده مىشود و ساقۀ زيرزمينى آن به عنوان دارو در بازار عرضه مىشود. اين ساقه زيرزمينى پوشيده از ريشك و از يكدسته تارهاى مويى مىباشد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى تقريبا شبيه خربق سفيد است و داراى پروتروراترين و جروين و پزودوجروين [چونگ يائوچى]و روبى جروين [روا]. است. تزريق داخل رگ دارو به گربه موجب سقوط سريع فشار خون همراه با اختلالات تنفسى گرديده و بعد از u200a۶٠u200a-u200a٢٠u200a دقيقه فشار به حالت اول برگشته است [كين و هسو].

خواص-كاربرد

بيخ اين گياه داروى مؤثرى براى رفع ناراحتىهاى گلو، بينى و پشت و كمر است.

براى كشتن انگلهاى پوست مفيد است [ايشى دويا]. در چين ساقه زيرزمينى و ريشه آن را در ماههاى ارديبهشت و خرداد جمعآورى مىكنند. اين دارو مبرّد و خنككننده، تلخ، سمّى و قىآور و محلل است و براى جراحتها و التهاب گلو، حلق، برونشيت، تشنج و ناراحتىهاى سوءهاضمه تجويز مىشود. گرد آن براى كشتن حشرات موذى مؤثر است، به علاوه براى بيمارىهاى پوست مفيد مىباشد.

u200a٢u200a. گونه Veratrum formosanum O. Loes. . گياهى است سمّى و در بازار دارويى چين به عنوان داروى مؤثرى عرضه مىشود. ريشه يا بيخ آن را در تايوان براى معالجه فلج عادى و فلج اطفال به كار مىبرند و از برگ آن براى رفع ناراحتىهاى پوست نظير خارش و جرب (ارينگ ورم) مصرف مىكنند.