خربق سياه

در كتب طب سنتى با نامهاى «خربق اسود» و «رجل الرّاعى» و به فارسى «خربق سياه» نامبرده مىشود. ريشۀ گياهى است كه گياه آن «ورد الميلاد» و «ورد الشتا» ناميده مىشود. به فرانسوى Helleborenoir و Ellebore noir و Rose de Noel و Rose d'hiver و به انگليسى Hellebore و Black hellebore گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Ranunculaceae نام علمى آن Helleborus niger L. و مترادف آن Helleborus grandiflorus Salisb. مىباشد.

مشخصات

گياهى است علفى چند ساله كوتاه، بلندى آن معمولا در حدود يك وجب است و بندرت به يك متر مىرسد. شاخههاى آن سبز مايل به بنفش و برگها بزرگ، دايمى، سبز رنگ، بيضى دندانهدار و نوك تيز است. گل آن منفرد درشت به رنگ صورتى در انتهاى ساقۀ گلدهنده در فاصله ماههاى آخر زمستان ظاهر مىشود. ريشه آن ضخيم است.

خربقها در ايران تا بحال ديده نشدهاند. موطن اصلى آنها در مناطق مختلف اروپا در ايتاليا، سويس، فرانسه، در نواحى سايهدار سنگلاخ مىرويند.

تكثير خربق سياه از طريق كاشت بذر آن است. همينكه بذر گياه رسيد آن را چيده و لاى ماسه مىخوابانند و از ماههاى مهر و آبان يا فروردين و ارديبهشت در يك زمين با خاك سبك و تازه و سايهدار مىكارند و پس از يك سال نهالهاى بدست آمده را در مزرعۀ اصلى كه قبلا خوب شخم خورده و كود داده شده و آماده گرديده است، مىكارند. روش معمول در تكثير خربق سياه استفاده از قطعات ساقۀ زيرزمينى ريشهدار آن است كه در پاييز يا در اوايل بهار پس از خاتمۀ دورۀ گل دادن در زمين زراعتى اصلى با فواصل u200a۴٠u200a-u200a٣٠u200a سانتىمتر كاشته مىشود. برداشت قسمتهاى زيرزمينى و ريشه گياه معمولا در پاييز انجام مىگيرد و پس از خارج كردن از زمين آن را شسته و خشك مىنمايند. زمين مزرعۀ خربق بايد آفتابگير نباشد و حتى الامكان از اراضى رو به شمال انتخاب شود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه خربق سياه گلوكوزيدهاى هلبورين ^u200a١u200aو هلبورئين ^u200a٢u200a مشخص شده است. قسمت زيرزمينى گياه داراى گلوكوزيد ديگرى به نام هلبرين ^u200a١u200aنيز مىباشد. از نظر اثر فيزيولوژيكى و سميّت، اين گلوكوزيد همطراز كونوالاتوكسين ^u200a٢u200aمىباشد. دوز كشندۀ آن براى گربهها u200a١u200a/u200a٠u200a ميلى گرم براى هر كيلو گرم وزن گربه است با تزريق بين وريدى و u200a١٠u200a ميلىگرم براى هر كيلو گرم وزن گربه از طريق دهان مىباشد. و هلبرين u200a٣٠u200a-u200a٢٠u200a برابر تأثيرش بيشتر از هلبورين است و حتى بالاتر از استروفانتين ^u200a٣u200aاست .]G. I. M. P[

خواص-كاربرد

گياهى است سمّى، اعضاى زيرزمينى گياه به رنگ كبود مايل به سياه و مغز آن سفيد و ريشههايى از آن بيرون مىآيد. طعم آن تند و تهوعآور است. در هند از ساقۀ زيرزمينى آن به عنوان مسهل قوى، قاعدهآور و ضد كرم معده استفاده مىشود. براى بىحسّى موضعى كاربرد دارد و از داروهاى تقويت قلبى است و اثر آن شبيه ديژيتاليس مىباشد. براى بيمارىهاى پوست و در موارد فلج ناگهانى ناشى از خونريزى مغزى تجويز مىشود.

طبيعت ساقۀ زيرزمينى خربق سياه طبق نظر حكماى طب سنتى خيلى گرم و خشك است و از نظر خواص آن معتقدند كه مسهل قوى سودا و بلغم و صفراى آميخته با بلغم است و رافع رطوبت مىباشد و براى استسقا و بيمارىهاى سرد بسيار مفيد است. نزول آب در چشم را بند مىآورد و براى پاك كردن سينه و آلات داخل شكم، مثانه و رحم نافع است. اگر آن را چند روز در مواد قندى بخيسانند و يا با جو پوست گرفته و يا عدس در آب جوشانيده و آب آن را بخورند ضرر آن كمتر است و تنقيۀ آن كم ضرر است، براى اشخاص جوان و اشخاص با مزاج خشك و يبس بسيار مضر است سمّى خطرناك مىباشد، براى كليه نيز مضر است و از اين نظر بايد با كتيرا و پونه و مصطكى خورده شود. مقدار خوراك آن u200a٢u200a-u200a١u200a گرم است. خوردن حدود u200a١٠u200a گرم آن مهلك است. به علت سمى بودن گياه مصرف آن بايد زير نظر پزشك انجام گيرد.

اگر خربق سياه را با سركه بجوشانند و در دهان مزمزه كنند درد دندان را ساكت كند و بخور آن نيز همين خاصيت را دارد و اگر آن را با سكنجبين خيسانده و بخورند دفع كرم مىنمايد. و اگر در سركه شيرين بپزند و صاف كرده و بخورند مسهل بلغم و صفرا مىباشد. پاشيدن دم كردۀ آن موجب گريختن حشرات است و اگر گندم و يا حبوبات را در آن بپزند و يا در دم كردۀ آن بخيسانند قاتل طيور و حيوانات وحشى است. از ريشۀ خربق در روزگار كهن براى رفع جنون نيز استفاده مىكردهاند.