رتم

در كتب طب سنتى به چند گياه «رتم» گفته مىشود كه از خانوادۀ Leguminosae تيرۀ فرعى Papilionaceae هستند. بهطور كلى به فرانسوى Genet ناميده مىشوند.

چند گونه از آنها كه در زير شرح داده مىشود، در طب سنتى مصرف دارويى دارند.

u200a١u200a. گونۀ Genista tinctoria L. و مترادفهاى آن G. inermis Gilib. و G. hungarica Ke مىباشد. اين گياه در كتب طب سنتى «رتم سفيد» و به علت مادۀ رنگى كه دارد «جنستات الصباغين» نامبرده مىشود. به فرانسوى Genet وGenet des teinturiers و Dyer's greenweed و Petit genet و Genestrolle و Dyer's greenwood و Genestrelle Dyer's broom و Genestrole و به انگليسى Wood waxen و Woad waxen گفته مىشود.

مشخصات

درختچۀ كوچكى است به بلندى تا u200a۵u200a/u200a١u200a متر. شكل كلى آن شبيه درختچه طاووسى ولى داراى ساقههاى چوبى سفيد است خيلى پرشاخه و بدون خار. برگهاى آن كوچك بيضى كشيده نوكتيز به رنگ سبز روشن، گلهاى آن درشت زرد رنگ خوشهاى كه طول خوشه تا u200a۶u200a سانتىمتر مىرسد. و در بهار ظاهر مىشود.

اين گياه بومى اروپا و آسياى صغير است و در ايران در جنگلهاى ارسباران و قرهداغ بسيار ديده مىشود. بيشتر جنگلها و مراتع طبيعى مرطوب و گودالها را دوست دارد. برگ و گل و تخم آن در طب سنتى مصرف دارويى دارد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه علاوه بر تانن، لعاب و يك مادۀ تلخ در برگ و تخم آن، در گلهاى آن وجود دو مادۀ رنگى بنامهاى لوتئولين ^u200a١u200aو ژنيستئين گزارش شده است و در تخم آن مادۀ سمّى به نام سيتىزين وجود دارد.

از گلهاى اين گياه رنگ زردى مىگيرند كه با رنگ آبى به نام Woad مخلوط كرده و رنگ سبز ثابتى براى رنگرزى به دست مىآيد.

توضيح: Woad نام گياهى است از خانوادۀ Brassicaceae كه نام علمى آن Isatis tinctoria L. مىباشد و در ساير مجلدات اين كتاب زير نام وسمه شرح آن آمده است. از برگهاى اين گياه رنگ آبى زيبايى به نام Woad مىگيرند.

خواص-كاربرد

گياه رتم سفيد از نظر طبيعت خيلى گرم و خشك است و در مورد خواص آن معتقدند كه قابض، مليّن و مسهل (بسته به مقدارى كه خورده شود) و قىآور و مدّر است. اگر هفت عدد از دانۀ آن روزانه تا سه روز پىدرپى خورده شود، مسهل است و مانع بروز دمل مىشود و ضد كرم است و براى اخراج جنين مرده و يا سقط جنين زنده و اخراج ترشح بول و ادرار بسيار مؤثر است. چون تخم آن شديدا سمّى است در خوردن آن بايد احتياط كرد و در صورت ضرورت با تجويز و زير نظر پزشك خورده شود.

اگر حدود u200a٨u200a گرم از ميوه يا دانۀ آن خورده شود، قى و استفراغ شديد و ناراحتكننده مىآورد. دم كردۀ گل آن ملايم است و غير سمّى و از دم كردۀ u200a٢٠u200a-u200a۵u200a گرم گل در هزار گرم آب جوش به عنوان مدّر و از جوشاندۀ u200a٣٠u200a گرم گل در هزار گرم آب قبل از اينكه گلها به دانه نشسته باشند، به عنوان مسهل مىتوان خورد. مقدار خوراك آن تا u200a۵u200a گرم است و چون مضر معده است بايد با سكنجبين خورده شود.

دم كردۀ u200a٢٠u200a گرم گل در هزار گرم آب جوش كه روزى u200a٣u200a-u200a٢u200a فنجان خورده شود مدّر است و در موارد وجود آلبومين نافع است. جوشاندۀ u200a٣٠u200a گرم گل در هزار گرم آب كه شيرين شده باشد نيز همين خاصيت را دارد.

u200a٢u200a. گونۀ Cytisus scoparius) L. (Link. كه مترادفهاى آن rius L.

Sarothamnus scopa و Spartium scoparium L. مىباشد. اين گياه را به فرانسوى Genet ābalais و Sarothamne وSpartier ā balais و به انگليسى Broom و Common broom و Scotch broom و Scoparius ناماند.

توضيح: در مدارك فنى علمى جديد گياهشناسان هندى نام گياه را Cytisus scoparius L. و مترادف آن را Sarothamnus scoparium Koch. نوشتهاند.

مشخصات

درختچهاى است به بلندى تا u200a۴u200a متر داراى شاخههاى متعدد به رنگ سبز. برگهاى پايينى آن داراى u200a٣u200a برگچه. گلهاى آن شبيه گلهاى عدس و نخود ولى به رنگ زرد طلايى است.

اين گياه در اروپا بخصوص مناطق مركزى فرانسه زياد مىرويد. از وجود آن در ايران تا حال گزارشى نشده است. در طب سنتى سرشاخههاى گلدار و شاخههاى جوان و گل آن مستعمل است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در آن وجود آلكالوئيدهاى اسپارتئين ^u200a١u200a، ساروتامين ^u200a٢u200a، ژنيستئين و گلوكوزيد اسكوپارين ^u200a٣u200aمشخص شده است [كاريونه-كيمورا].

در گزارش بررسيهاى ديگرى آمده است كه در گياه آلكالوئيدهاى ال-اسپارتئين ^u200a۴u200a، ساروتامين، ژنيستئين و به علاوه يك گلوكوزيد به نام اسكوپارين و مادۀ هايدروكسى تيرامين ^u200a۵u200aوجود دارد و همچنين چهار آلكالوئيد ديگر كه دو تاى آنها اصلى و دو تاى ديگر ايزومرى اسپارتئين هستند با يك مادهاى با درجۀ جوش بالا نيز در گياه مشخص شده است.

در گياه سه كاروتنوئيد به نامهاى كريزانتماكسانتين ^u200a۶u200a، كزانتوفيل ^u200a٧u200aو كزانتوفيل اپوكسيد ^u200a٨u200aنيز وجود دارد.

جمع آلكالوئيدهاى موجود در گياه بر مبناى اسپارتئين در حدود يك درصد است. آثار اسپارتئين با آثار ديژيتالين تفاوت دارد. ژنيستئين نيز اثراتى مشابه اسپارتئين ولى كمى ضعيفتر دارد. خاصيت مدّر بودن دارو در اثر وجود گلوكوزيد اسكوپارين در گياه است .]G. I. M. P[

در گزارش ديگرى آمده است اثرى كه گياه اسكوپاريوس در تسريع گردش خون و براى رفع ناراحتىهاى قلب دارد ناشى از وجود آلكالوئيد موجود در آن است. در گلهاى گياه يك مادۀ رزينى و كمى اسانس وجود دارد.

خواص-كاربرد

در چين و ژاپن جوشانده گياه پرورشى اسكوپاريوس را به صورت كمپرس گرم، روى اعضاى شكسته مىاندازند و به علاوه براى رفع سردرد و سرماخوردگى مىخورند [استوارت]. از شاخه و برگهاى آن با اجزاى ديگرى به عنوان مقوى قلبى مىخورند.

گلهاى آن مسهل و مدّر است و در موارد استسقا، روماتيسم و نقرس نتيجۀ مفيد دارد، براى اين كار دم كردۀ سرشاخههاى گلدار گياه يا شكوفههاى آن به ميزان u200a٢٠u200a- u200a١۵u200a گرم در هزار گرم آب جوش مصرف مىشود. از آلكالوئيد اسپارتئين به عنوان دارو به صورت ملح سولفات اسپارتئين طبق تجويز پزشك براى تنظيم ضربان قلب استفاده مىشود. تزريق زير جلدى آن در ترك اعتياد مرفين و تسكين عوارض ترك اعتياد ترياك اثر مفيد دارد.