نرگس

به فارسى «نرگس» گويند و در كتب طب سنتى معرّب آن «نرجس» آمده است. به فرانسوى Narcisse و به انگليسىNarcissus گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Amaryllidaceae و داراى گونههاى مختلفى است كه معروفترين آنها عبارت است از نرگس سفيد. نرگس سفيد داراى گلهاى سفيد مايل به زرد است و در مناطق مختلف ايران، در فارس نزديك بوشهر-در كرمان و سيستان و طبس بهطور خودرو مىرويد و در ساير مناطق نيز پرورش داده مىشود. نام علمى آن Narcissus tazetta L. مىباشد.

مشخصات

نرگس سفيد داراى u200a۶u200a-u200a۴u200a برگ خطى باريك و دراز است كه معمولا همراه با گلها از ريشه يا پياز گياه بيرون مىآيند. گلها كه معمولا به تعداد u200a١٠u200a-u200a٣u200a و بهطور گروهى ظاهر مىشوند داراى دم گل نامساوى بوده و به رنگ سفيد مايل به زرد و بسيار معطّر هستند. در وسط گلها يك فنجانك به رنگهاى مختلف وجود دارد. تكثير گياه از طريق كشت پياز آن يا كشت قسمتى از پياز و يا ريشۀ جوش پياز آن مىباشد.

واريتهاى از اين نرگس به نام علمى N. Tazetta var Typicus Boiss. در طبس و بندر گز و واريتۀ ديگرى به نام N. Tazetta Var syriacus Boiss. در بوشهر بهطور خودرو مىرويد.

تركيبات شيميايى

نرگس گياهى است سمّى [ليو]. از نظر تركيبات شيميايى از گياه مواد ليكورين ^u200a١u200a[يامانوچى در آزاهينا و سوجىئى]، تازتين ^u200a٢u200a[روا]. و ناركوتين ^u200a٣u200aيافت مىشود. در پياز آن مادهاى به نام نارسىسين ^u200a۴u200aوجود دارد. ملح كلريدرات نارسىسين به مقدار كم قىآور است.

در گزارش ديگرى آمده است كه علاوه بر آلكالوئيد تازتين در پياز آن آلكالوئيد سوئىزنين ^u200a۵u200aمشخص شده است .]G. I. M. P[

خواص-كاربرد

نرگس اصولا از گياهان سمّى است بنابراين در مصرف آن بايد جانب احتياط را رعايت كرد و زير نظر پزشك مصرف شود. در چين و ژاپن بهطور كلى از نرگس گونه N. tazetta به عنوان داروى معالج بيمارىهاى زنانه استفاده مىشود. از پياز آن براى اخراج تكه استخوان از مرى استفاده مىشود و به صورت ضماد براى انواع ورمها [استوارت]. از جمله براى ورم پستان، جوشها و كوركها، آبسهها و زخمها استفاده مىشود.

به عنوان ترياق براى پراكنده كردن سم و رفع درد ناشى از مسموميت گزندگان مصرف مىشود [مك كلور و هوانگ]. از شيرۀ پياز آن براى بيمارىهاى چشم استفاده مىشود [كاريونه-كيمورا-هو]. گلهاى خشك آن يك داروى ضد تب براى زنان است [ايچى مورا]. پياز آن قىآور و قاعدهآور است.

نرگس از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى خيلى گرم و خشك است. در مورد خواص آن معتقدند كه بوييدن گل آن براى رفع سردرد بلغمى و سوداوى و باز كردن انسداد مجارى دماغ مفيد است و از زكام جلوگيرى مىكند. ضماد آن با عسل براى رفع تشنج اعصاب چشم مفيد است. خوردن پياز كوبيدۀ آن يا پختۀ آن با عسل، مسهل قوى معده و پاككنندۀ رحم و قىآور و قاعدهآور است و جنين زنده و مرده را سقط مىنمايد و براى التيام زخمهاى داخلى و ظاهرى مفيد است. اگر u200a١۶u200a گرم پختۀ آن با عسل خورده شود، اقسام كرم معده را خارج مىسازد و دردهاى مثانه و رحم را تسكين مىدهد. ضماد پياز آنكه سه روز در شير خيسانده و پس از آن خشك نموده و ساييده باشند براى تقويت نيروى جنسى و اگر زير قسمت آلت تناسلى انداخته شود، براى رفع ناتوانى جنسى خيلى نافع است. گرد پياز خشك شدۀ آن خونريزى را قطع مىكند و زخم را التيام مىبخشد. ضماد آن با سركه و عسل زخمها را پاك كرده و دمل را سرباز مىكند و ضماد آن با آرد گندم و آرد شيلم و عسل براى خارج ساختن تيغ و خار و امثال آن و تحليل ورمهاى اعصاب مفيد است. ضماد آن با عسل براى رفع دردهاى مزمنه اعصاب و درد مفاصل و نقرس و درد شكستگى اعضا و سوختگى آتش مفيد است. نرگس براى گرممزاجان مضّر است و ايجاد سردرد مىكند. براى رفع عوارض آن بايد از بنفشه و كافور استفاده كرد و پياز و گل آن در تمام موارد خواص مشابه دارند. مقدار خوراك آن تا u200a٧u200a گرم است.

روغن گل نرگس: براى تهيه آن گلهاى نرگس را در روغن زيتون مدت u200a۴٠u200a روز مىگذارند بماند و مرتبا گلها را تجديد كرده و گل تازه مىريزند پس از u200a۴٠u200a روز آماده مصرف است و يا مخلوط روغن و گلها را روى آتش ملايم مىگذارند تا بتدريج آب آن تبخير شده فقط روغن بماند و نسوزد. روغن نرگس براى تسكين سردردهاى سرد نافع است. دهانۀ رحم را باز مىكند و دردهاى رحم را تسكين مىدهد. براى گرممزاجان مضّر است. تخم نرگس بيشتر از گل و روغن نرگس گرم و خشك است و اگر u200a٢u200a گرم آن با شير تازه خورده شود به شدت نيروى جنسى را تحريك مىكند.

ساير انواع نرگس كه بيشتر جنبۀ زينتى دارند بهطور مختصر عبارتاند از:

u200a١u200a. نرگس كاذب كه به فرانسوى Narcisse faux narcisse و نامهاى محلى آن در مناطق مختلف به زبان محلى فرانسوى Jeannette Jaune و Narcisse sauvage و Coucou و به انگليسى Wild narcissus و Daffodil گويند. نام علمى آنNarcissus pseudo narcissus L. مىباشد. اين نرگس در اوايل بهار خيلى زود گلهاى زرد آن ظاهر مىشود. در بعضى ارقام شش گل برگ اطراف گل سفيد است و فقط فنجانك وسط گل زرد مىباشد. در برخى ارقام تمام شش گلبرگ و فنجانك زرد مىباشند. اين نرگس را در كتب طب سنتى با نام «نرجس جبلى» مىنامند. گل برگهاى آن مخدّر است و پياز آن قىآور و در استعمال خارجى براى رفع سوختگى از له شدۀ آن استفاده مىشود. نرگس كاذب در اروپا در جنگلها و كوهها مىرويد و در اكثر مناطق عالم نيز پرورش داده مىشود.

u200a٢u200a. نرگس زرد كه به فرانسوى Narcisse jonquille و Jonquille و به انگليسى Jonquil گفته مىشود. نام علمى آنNarcissus jonquilla مىباشد. گلهاى آن به رنگ زرد روشن در گروههاى u200a۵u200a-u200a٢u200a گل بسيار معطّر در بهار ظاهر مىشود. اين نرگس در جنوب اروپا و الجزيره انتشار دارد.

u200a٣u200a. نرگس شعرا كه به فرانسوى Narcisse des poetes و Herbe ā la vierge و Jeannette blanche و به انگليسى Poets narcissus گفته مىشود. نام علمى آن Narcissus poeticus "Actaea" مىباشد. گلهاى آن خيلى معطّر، گل برگهاى اطراف گل سفيد و در وسط گل برگها فنجانك قرمز رنگى وجود دارد. در اوايل بهار ظاهر مىشود و بلندى آن در حدود u200a۴٢u200a سانتىمتر است. اين نرگس در جنوب اروپا در اسپانيا و يونان انتشار دارد و بيشتر در مراتع و مرغزارهاى سرسبز مىرويد.

مشخصات كلى

نرگسها عموما گياهانى هستند چند ساله كوتاه پياز آنها داراى روپوش و به اصطلاح Bulbe tunique است. از نظر خواص اغلب گونهها مشابه هستند ولى گونههاى پرورشى داراى خواص دارويى ضعيفترى مىباشند.

نرگس برفشكن

نوع ديگرى نرگس است كه به فارسى «نرگس برفشكن» گويند به فرانسوى Perce neige و Galanthe perce neige وClochette d'hiver و به انگليسى Snowdrop و Bulbous violet گويند. گياهى است از خانوادۀ Amaryllidaceae نام علمى آن Galanthus nivalis L. و واريتهاى از آن به نام G. nivalis var alleni Baker در ايران مىرويد. در ايران در شمال ايران در گرگان، بندر گز، در درۀ سفيد رود، در جنگل آستارا و در گيلان اطراف غازيان و آب كنار مىرويد. در برخى از مدارك نام علمى گونهاى كه در ايران مىرويد را G. Transcaucasicus Form. نوشتهاند.

اين نرگس داراى گلهاى سفيد و پرپر مىباشد و در اواخر زمستان وقتى كه هنوز برف وجود دارد، سر از برف بيرون مىآورد. تكثير آن از طريق پياز آن است.