شيرزا

به فارسى «شيرزاد» و «شيرزا» ناميده مىشود. به فرانسوى Lichen comestible و Herbe au lait و Lecanore وLichen nutritif و Parmelie و به انگليسى Lichen گويند. از گل سنگها و از خانوادۀ Parmeliaceae است نام علمى آنLecanora esculenta Acharius و مترادفهاى آن Lichen esculentum Pallas و Parmelia esculenta Sprengelمىباشد.

مشخصات

گل سنگها يا Lichen ها رستنىهايى هستند كه از اتحاد و هم زيستى بين يك قارچ و يك آلگ يا جلبك به وجود مىآيند و بدنۀ گياهى دارند كه Thallus گفته مىشود و به صورت قطعات و لكهها و يا قشر سبز يا پوشش گياهى به رنگ سبز يا خاكسترى يا زرد يا قهوهاى يا سياه روى سنگها و درختان و ديوارها و غيره مىرويند. گل سنگ شيرزاد در بيابانهاى سيستان و دشتهاى خشك دامغان و سمنان فراوان است و چند ساعت پس از بارندگى به صورت قشر ضخيم و پر آب روى سنگها ظاهر مىشود و حيوانات وحشى و چادرنشينان محلى از اين رستنى كه مواد نشاستهاى فراوان دارد، تغذيه مىنمايند. در سيستان معروف است كه قسمتى از نيروى اسكندر در جريان حمله به ايران كه دچار قحطى شده بود، پس از شكست در نزديكى هرات به اين گل سنگهاى لكانورا برخورد كرده و از آن تغذيه نموده از قحطى و گرسنگى نجات مىيابند.

تركيبات شيميايى

گل سنگها معمولا داراى مواد مولد رنگ هستند كه طبق نظر عدهاى از دانشمندان مركب از اسيد اورسليك ^u200a١u200a، اسيد روكسليك ^u200a٢u200aو اسيد لكانوريك ^u200a٣u200aكه ظاهرا از مادهاى به نام اورسين ^u200a۴u200aمشتق مىشوند. اين ماده تحت تأثير محلولهاى قليايى رنگين مىشود و رنگ آن ظاهر مىشود و معمولا آن را تحت اثر بخار آمونياك قرار مىدهند كه به صورت اورسئين ^u200a۵u200aبه رنگ قرمز در بيايد. اورسئين كه نام مترادف آن اورسين است داراى فرمول خام Cu200a٢٨u200aHu200a٢۴u200aOu200a٧u200a مىباشد. اسيد لكانوريك يك اسيد فنلى متبلور است، به فرمول خام Cu200a١۵u200aHu200a١٣u200aOu200a۵u200aOOH .

خواص-كاربرد

گل سنگ لكانورا را اگر در فواصل غذاها بخورند در ازدياد ترشح شير بسيار مؤثر است و از گياهان شيرزا مىباشد سابقا در ايران مرسوم بود ماماها براى ازدياد شير مادران شيرده كه شيرشان كافى نبوده روزانه u200a٢۵٠u200a-u200a١۵٠u200a گرم شيرزاد تجويز مىكردهاند.

در صحارى خشك سمنان، دامغان، سيستان و همچنين در صحراى سينا و ساير صحراها كه اين گل سنگها وجود دارد معمولا چند ساعت پس از نزول يك باران فراوان و سنگين جرمهاى خشك شده اين ليكنها تروتازه شده شروع به رشد مىنمايند و پس از چندين ساعت ظاهر شده و مىتوان از آنها برداشت كرده و براى تغذيه مصرف نمود. ممكن است حادثهاى كه در جريان مسافرت قوم بنى اسرائيل از مصر بهطور ناگهانى اتفاق افتاد و صحراى مسير آنها پوشيده از گياهى مغذى شد كه مصرف آن گياه آنها را از قحطى و گرسنگى نجات داد ظهور همين ليكنها روى سنگهاى صحراى سينا پس از يك بارندگى بوده باشد.