مهر طلايى

به فارسى «مهر طلايى» و در كتب قديم به نام «ختم ذهبى» آمده است. به فرانسوى Hydraste و Hydraste du Canada و Sceau d?or و Racine jaune و به انگليسى Golden seal گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Ranunculaceae نام علمى آن Hydrastis canadensis L. مىباشد

مشخصات

گياهى است علفى و چند ساله. ساقۀ زيرزمينى آنكه در طب سنتى مورد نظر است كوتاه به ضخامت يك انگشت گرهدار به رنگ زرد تيره است. تهوعآور است و بسيار تلخ است و پس از شكستن رنگ زردى از آن خارج مىشود و اگر خورده شود رنگ آب دهان را زرد مىكند. سابقا بخصوص در بعضى مناطق امريكاى شمالى كه محل رويش اين گياه است، براى آنكه ابريشم و كرك و پارچه را به رنگ زرد درآورند از آن استفاده مىكردند. بلندى گياه u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a سانتىمتر است كه در روى ساقۀ آن چند برگ پنجهاى و دندانهدار وجود دارد. و گل آن سفيد كثيف، ميوۀ آن شبيه تمشك بزرگ قرمز رنگ و دانههاى آن سياه است. تكثير آن معمولا از راه كشت ساقۀ زيرزمينى آن است.

اين گياه بومى امريكاى شمالى و كانادا است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در ساقۀ زيرزمينى اين گياه چند آلكالوئيد به نامهاى هيدراستين ^u200a١u200aو بربرين ^u200a٢u200aو كانادين ^u200a٣u200aوجود دارد. به علاوه داراى صمغ و نشاسته و كمى اسانس مىباشد. هيدراستين به فرمول خام Cu200a٢١u200aHu200a٢u200aNOu200a۶u200a است.

خواص-كاربرد

سابقا در فرانسه به عنوان وازوكنستريكتور ^u200a۴u200aيعنى داروى منقبضكننده عروق خونى در موارد بواسير و عادت ماهيانۀ دردناك ^u200a۵u200aاين دارو تجويز مىشده است و به طور كلى اين دارو يعنى ساقۀ زيرزمينى گياه مهر طلايى از داروهاى مقوى و ضد تب نوبهاى و مدّر است و براى قطع خونريزى رحمى و قطع خونروى در فواصل عادت ماهيانه نيز مفيد مىباشد و براى اين كار عصارۀ مايع ساقۀ زيرزمينى را تا u200a٨٠u200a قطره در روز در u200a۴u200a دفعه مىخورند.

روش تهيه عصارۀ مايع مهر طلايى: ساقۀ زيرزمينى خشك گياه را گرفته كوبيده و خوب نرم مىكنند و به مقدار u200a١u200a واحد برداشته و u200a٢u200a واحد الكل u200a٩٠u200a درجه و u200a١٠u200a واحد آب مقطر نيز آماده مىكنند. ساقۀ زيرزمينى خشك را ساييده و خرد شده و ساييده شدۀ آن را با u200a۴u200a/u200a٣u200a الكل و u200a۴u200a/u200a١u200a آب مخلوط كرده و آن را تبخير مىنمايند كه در حد عصاره غليظ شود. سپس عصارۀ غليظ شده را در باقيماندۀ الكل و آب مخلوط مىكنند تا آماده مصرف شود. از اين دارو u200a٨٠u200a قطره در روز مصرف مىشود.

در استعمال خارجى در موارد شقاق پستان مىتوان از جوشاندۀ u200a۶٠u200a گرم ساقۀ زيرزمينى در u200a١٠٠٠u200a گرم آب استفاده نمود به اين صورت كه روى موضع ماليده شود. از اكسيداسيون مادۀ عامل هيدراستين مادهاى به نام هيدراستينين ^u200a۶u200aبه دست مىآيد كه گردى است سفيد رنگ، خيلى كم در آب محلول ولى در اتر و الكل حل مىشود و مصرف آن در اقسام خونريزىها و خونريزى رحم و ورم رحم به صورت تزريق زير جلدى حدود u200a۵u200a سانتى گرم طبق دستور پزشك به كار مىرود.

فرمول خام هيدراستىنين كه در حقيقت عامل سمّى هيدراستين است Cu200a١١u200aHu200a١٣u200aNOu200a٣u200a مىباشد. مصرف اين دارو چون داراى مادۀ عامل سمّى است بايد طبق تجويز پزشك و در موارد لازم باشد.

در مراكز گياه درمانى امريكاى شمالى از گياه مهر ذهبى براى درمان عفونتهاى باكتريايى و قارچى و انگلى به عنوان يك آنتىبيوتيك استفاده مىشود. مادۀ فعّال بربرين موجود در اين گياه اغلب باكترىهاى مولد اسهال را از بين مىبرد و مادۀ ديگرى به نام باربرين ^u200a١u200aنيز در گياه وجود دارد كه ضد موجودات تك سلولى عامل بيمارىزاى اسهال خونى مىباشد. تحقيقات متعددى نشان مىدهد كه مادۀ بربرين بر ضد باكترى وبا نيز مؤثر است.

در يك تحقيق جالبى كه محققان هندى انجام دادهاند، نشان داده شده است كه مادۀ بربرين در مورد وبا حتى از آنتىبيوتيك نيرومند كلرومايستين ^u200a٢u200aنيز بيشتر مؤثر است. اين تحقيقات شهرت خواص شفابخش مهر ذهبى را براى درمان اختلالات رودهاى بخصوص در موارد اسهالهاى عفونى تأييد مىنمايد.

علاوه بر معدوم كردن ميكروبها مادۀ بربرين ممكن است در تقويت سيستم دفاعى بدن از طريق فعال كردن گلبولهاى سفيد (ماكروفاژ ) Macrophage تأثير نمايد.

در مورد بيمارىهاى زنان در يك تحقيقى كه در مورد جانوران آزمايشگاهى به عمل آمده، نشان داده مىشود كه بربرين رحم را آرام مىكند و اين نظر مردمى را در مورد مصرف اين گياه براى معالجۀ ترشحات زياد عادت ماهيانه و درمان خونريزىهاى شديد پس از وضع حمل تأييد مىنمايد. ولى تحقيقات ديگرى نشان مىدهد كه اين گياه در عين حال در برخى موارد انقباض رحمى را تحريك مىنمايد.

بنابراين احتياط لازم ايجاب مىنمايد كه زنان باردار مصرف ننمايند و در مورد زنانى كه ترشحات عادت ماهيانه شديد دارند نيز با احتياط مصرف شود تا اگر مؤثر بود و كمك كرد ادامه داده شود.

در تحقيقات ديگرى كه روى جانوران آزمايشگاهى امتحان شده نشان داده شده است كه مصرف مهر ذهبى براى كوچك كردن تومور مؤثر است، بنابراين ممكن است در رديف داروهاى ضد سرطان قرار گيرد و در آتيه شايد در تركيبات داروئى روش كموتراپى ^u200a١u200aبه اين گياه نقشى داده شود. در موارد زخمهاى باز، التهابها، اكزما و انواع ناراحتىهاى جلدى مهر ذهبى را با نتايج خوب مصرف مىكنند. براى اين كار يك قاشق قهوهخورى از گرد ريشۀ گياه را در u200a٢٠٠u200a گرم آب جوش u200a٢٠u200a دقيقه دم كرده و پس از اينكه محل پوست را با آب اكسيژنه خوب تميز كردند، عضو بيمار را با دم كردۀ فوق شستوشو مىدهند و بعد مقدارى گرد روى موضع ريخته روى آن را مىپوشانند.

مقدار و روش مصرف

به عنوان آنتىبيوتيك و يا براى تحريك سيستم دفاع بدن و در موارد كمك به عادت ماهيانه شديد از اين گياه به صورت دم كرده و يا تنطور استفاده مىشود.

براى تهيۀ دم كرده نصف تا يك قاشق مربّاخورى از گرد ريشۀ گياه را در يك پيمانه (u200a٢٠٠u200a) گرم آب جوش ريخته صبر كنند تا u200a١٠u200a دقيقه خيس بخورد و تا دو پيمانه در روز بخورند و چون اين دم كرده تلخ است با عسل و يا آب ليمو ترش و يا نوشابه مطبوع سادۀ ديگرى كه مزه آن را بهبود بخشد، خورده مىشود. در موارد پيوره ^u200a٢u200aو لثههاى ملتهب، بيمار مقدارى از دم كرده را در فنجانى ريخته و مسواك را در آن فرو برده و دندانها را با آن مسواك مىكند.

از اين گياه به كودكان زير دو سال و زنان باردار و مادران شيرده نبايد داده شود، در مورد ساير اشخاص از مقدار كم شروع و بتدريج مصرف آن تا حد اكثر مجاز برسد.

مواد فعّال اين گياه داراى خواص متفاوتى در مورد فشار خون هستند. بربرين ممكن است فشار خون را كاهش دهد ولى مادۀ هيدراستين ممكن است افزايش دهد، بنابراين اشخاص با فشار خون بالا و بيماران قلبى و بيماران مبتلا به ديابت و اشخاصى كه ناراحتى چشم گلوكوما دارند بهتر است از مصرف آن خوددارى نمايند.

توجه به تقلب بازار در عرضه اين گياه

چون گياه مهر ذهبى گران است متأسفانه در عرضۀ آن در بازار بينالمللى اغلب تقلبهايى رخ مىدهد كه بايد در موقع خريد توجه نمود. يك نوع از اين تقلبها اين است كه آن را با گياه عرق الدم ^u200a١u200aمخلوط مىكنند. ريشۀ اين گياه زمانى كه تازه است قرمز است ولى وقتى كه خشك شد زردرنگ مىشود و با ريشۀ گياه مهر ذهبى قابل اشتباه است و مزۀ آن هم همانطور تلخ است ولى داراى آثار متفاوتى است. گياه عرق الدم مسهل بسيار قوى است و اگر به مقدار زياد مصرف شود ايجاد سرگيجه، سوزش سر دل و تشنگى شديد و آشفتگى و قى مىنمايد بنابراين اگر گياه مهر ذهبى كه مىخريد در عمل يكى يا چند از علايم فوق را نشان داد احتمالا تقلبى است و بايد از مصرف آن خوددارى شود. البته توجه شود كه گياه مهر ذهبى نيز در برخى اشخاص در موارد مصرف زياد ممكن است موجب تحريك پوست و دهان و گلو شود و ايجاد آشفتگى نمايد و در موارد شستوشوى آلت تناسلى زن نيز ممكن است ايجاد تحريك نمايد، بنابراين مصرف آن بايد حتما با رعايت مقدار مجاز زير نظر پزشك و كارشناس گياه درمانى باشد.