لوئى

به فارسى «لوئى» و «گرز» مىگويند. به فرانسوى Massette و Quenouille و Roseau de la passion و Canne de jonc و به انگليسى Cat tail و Reed mace ناميده مىشود. گياهى است از خانوادۀ Typhaceae و نام علمى سه گروه معروف اين گياه به شرح زير است:

گروه اول. لوئى با برگهاى درشت كه به فرانسوى Massette āfeuilles larges گفته مىشود و نام علمى آن Typha latifolia L. مىباشد.

گروه دوم. لوئى با برگهاى ريز كه به فرانسوى Massette ā feuilles etroites گفته مىشود و نام علمى آن Typha angustifolia L. مىباشد.

گروه سوم. لوئى كوچك و كوتاه كه به فرانسوى Massettes naines گفته مىشود و نام علمى آن Thyphaminima Funk. مىباشد.

گونههايى كه تا به حال گياهشناسان در ايران شناسايى كردهاند، عبارتاند از:

Thypha austraalis Schum. Thonn. و مترادفهاى آن T. angustata Boru & chaub. و. . . .

اين گياه در اطراف تهران، كرج، اصفهان، اراك، گرگان، مشهد و بلوچستان ديده مىشود. نام محلى آن در بلوچستان «لوخ» و در رودخانۀ زاب «لوخا» مىباشد.

u200a٢u200a. Thyphaminima Hoop. و مترادف آن T. Laxmanni Lepech. مىباشد.

اين گياه در اطراف تهران، جاجرود، كرج و همچنين در بلوچستان ديده مىشود.

مشخصات گياه

لوئى و بهطور كلى جنس Typha چند ساله و آبى و معمولا در آبهاى راكد و كنار نهرها مىرويد. داراى ساقهاى بلند عمودى است كه انتهاى آن به دو شاتون متراكم استوانهاى شكل كه در حقيقت گلهاى آن هستند و يكى روى ديگرى قرار دارد، ختم مىشوند. گلهاى آن دو نوع نر و ماده، گلهاى نر به شكل شاتون استوانهاى و در بالا قرار دارند و استوانۀ پايينى گلهاى مادۀ آن هستند. پس از خاتمه دوران گلدهى، گلهاى نر فرو ريخته و مىافتند. و تنها يك محور برهنۀ نازك از آن باقى مىماند ولى شاتون پايينى يعنى گلهاى ماده رشد كرده و ضخيم مىشوند و در وقت رسيدگى ميوهها به شكل يك چماق يا گرز استوانهاى در مىآيد و به همين علت آن را Massette گويند.

در ميوههاى آن دانههاى خيلى ريزى وجود دارد به قطر در حدود يك ميليمتر و اين دانهها را كرك پنبهاى پوشانيده است كه الياف آن دراز و به طول u200a١۵u200a-u200a٢u200a ميليمتر مىباشد. اين كركها بىرنگ شبيه پنبه است و باعث مىشود كه دانه پس از رسيدن و جدا شدن در زمستان با باد به سهولت به اطراف پراكنده شود. برگهاى آن به شكل روبان باريك و دراز است كه از قاعدۀ ساقه خارج و بهطور عمودى تا رأس ساقه بالا مىرود. قسمت زيرزمينى گياه را ساقۀ زيرزمينى ضخيمى كه مملو از فكول است تشكيل مىدهد كه بهطور افقى قرار گرفته و ريشكهاى گياه به آن متصل و در خاك فرو رفتهاند. فكول يا نشاسته موجود در ساقۀ زيرزمينى شيرين و خوردنى است و از نظر خوراك و خواص دارويى مصارفى دارد كه شرح داده خواهد شد.

اين گياه آبى است و در كنار نهرها و آبهاى راكد در مناطق مختلف آسيا در چين، شبه قارۀ هند، ايران، امريكا و اروپا مىرويد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در پولن يا گردۀ تلقيح گونه T. angustata كه مورد تجزيه قرار گرفته، وجود مواد ايزورامنوز ^u200a١u200aو پنتاكوزان ^u200a٢u200aو سيتوسترول ^u200a١u200aتأييد شده است [چونگ يائوچى].

خواص-كاربرد

در چين هفت گونه از اين گياه وجود دارد كه از نظر خواص در يك رديف هستند [روا]. بين هفت گونۀ فوق T. angustata كه در ايران مىرويد نيز ذكر شده است.

در چين گردۀ تلقيح گلهاى نر گياه طى ارديبهشت تا اواخر خردادماه جمعآورى مىشود و اين كار به محض اينكه گلها باز مىشوند آغاز مىگردد به اين ترتيب كه اتامينها يا آلت نر گل را قطع نموده و خشك مىكنند و پس از آن مىكوبند و از الك ردّ مىكنند تا مواد خارجى آن گرفته شود و فقط گردۀ تلقيح باقى بماند. اين گرده را روى آتش ملايم بو مىدهند تا رنگ آن سياه شود. با اين روش نوعى زغال طبى درست مىشود كه براى بند آوردن خونريزى بسيار قاطع و مؤثر است. گردۀ نر گل گياه قبل از بو دادن، مدّر است و براى معالجه و تسكين دردهاى پشت و كمر و ناراحتىهاى مجارى ادرار و در قاعدگىهاى دردناك و همچنين در موارد قطع عادت ماهيانه بدون دليل خاص، تجويز مىشود [چونگ يائوچى]. بهطور كلى گردۀ تلقيح گلهاى اين گياه قابض، قاطع خونريزى، التيام دهندۀ زخم و تببر و اصولا خشككننده است. بخصوص براى قطع ترشحات مفرط پس از زايمان مؤثر است.

ساقۀ زيرزمينى ضخيم پر از فكول گياه تونيك، مدر، مبرّد و خنك كننده است و براى افزايش ترشح شير مفيد است. و براى رفع التهاب ورم پستان و اسهال خونى و قطع تب تجويز مىشود [استوارت]. در چين از ريشۀ اين گياه و گوشت خوك سوپى درست مىكنند كه براى رفع استسقا نافع است [هو].

از تارهاى پنبهاى اطراف دانۀ گياه براى التيام زخم استفاده مىشود [گررو]. در حقيقت گردۀ تلقيح موجود در گلهاى نر گياه مادهاى است شبيه ليكوپود كه در بخش گياه پاى گرگ مشروحا خواص آن آمده است. سابقا قبل از اختراع سيمان براى ساختمانهاى محكم ملاتى درست مىكردند كه آن را ساروج مىگفتند و از لوئى يعنى از رشتههاى پنبهاى دانههاى لوئى كه بناها آن را به همين نام مىگفتند براى مخلوط كردن با ساير مواد از قبيل آهك و خاكستر و. . . استفاده كرده و ساروج مىساختند كه به جاى سيمان مصرف مىشد.

در اروپا در روزگاران كهن از رشتههاى پنبهاى ياد شده براى پانسمان زخم استفاده مىكردند تا ضمن پوشانيدن زخم در قطع خونريزى و التيام آن نيز كمك كند.

به علاوه از آن براى ساختن گرد پنبه كه به فرانسوى Coton poudre مىگفتند و همچنين براى بافتن پارچههاى شبه پنبهاى استفاده مىشده است ولى در حال حاضر استفاده نمىشود زيرا استحكام الياف خيلى كمتر از پنبه است.

در حال حاضر در چين علاوه بر مصارف دارويى ذكر شده، قسمت ضخيم پايين ساقۀ آن را كه كمى شيرين است معمولا در آب و در داخل رسوبات و گل مىباشد، بيرون آورده، شسته و مىخورند و گاهى آن را در سركه انداخته به صورت ترشى مىخورند و گردۀ گلهاى نر گياه را نيز كه به صورت يك گرد طلايى مىباشد، جمعآورى كرده با عسل مخلوط و به صورت يك نوع شيرينى در بازار مىفروشند.