گل ساعتى

به فارسى «گل ساعتى» و در كتب طب سنتى با نام عربى آن «زهرة الساعه» ذكر مىشود. به فرانسوى Passiflore وGrenadille و به انگليسى Passion flower و Grenadilla گفته مىشود. ميوۀ اغلب گونههاى آن خوراكى است و آن را به انگليسى Passion frut مىنامند. گل ساعتى گياهى است از خانوادۀ Passifloraceae ، داراى گونههاى مختلفى است كه معروفترين آنها كه داراى ميوۀ خوراكى نيز هستند و در طب سنتى مورد توجه مىباشند، عبارتند از:

u200a١u200a. گل ساعتى با ساقۀ چهارگوش كه به فرانسوى Pomme liane و Passiflore a tiges carrees گفته مىشود. نام علمى آن Passiflora . quadrangularis L. اين گياه در تمام مناطق حارّه كاشته مىشود و در جايى بهطور خودرو ديده نشده است.

u200a٢u200a. گل ساعتى با برگهاى شبيه گياه Laurier كه به فرانسوى Maritambour گفته مىشود. نام علمى آن Passiflora laurifolia L. مىباشد.

u200a٣u200a. گل ساعتى با گلهاى آبى به فرانسوى Passiflore bleue و به انگليسى Blue passionflower گفته مىشود. نام علمى آن Passiflore caerulea L. مىباشد.

ميوۀ آن شبيه زردآلو است، درشت و شيرين. در ايران سابقا در باغچهها كاشته مىشد.

اين گياه بومى برزيل است.

u200a۴u200a. گل ساعتى قرمز يا وحشى به فرانسوى Passiflore rouge و Passiflore sauvage و به انگليسى گياه و ميوۀ آن May pop و بهطور عموم گياه Passion flower گفته مىشود. نام علمى آن Passiflora incaata L. مىباشد.

u200a۵u200a. گل ساعتى P. edulis Sims كه بومى برزيل است و به ايران وارد شده، در شمال ايران كاشته مىشود

مشخصات

گل ساعتى گياهى است چند ساله كه به صورت درختچه مىرويد، البته برخى از گونههاى آن علفى و چند ساله مىباشد. ساقۀ آن داراى پيچكهايى است كه به گياهان مجاور متصل و متكى مىشود به اين صورت از گياهان بالارونده است. برگ آن متناوب سبز است. اين برگها بريدگىهاى عميقى دارند كه آنها را به صورت برگهاى مركب با چند برگچه در مىآورد. گلهاى آن منفرد است و در گونههاى مختلف با رنگهاى آبى، قرمز ارغوانى و سفيد مىرويد، كه داخل آن تاجى از الياف باريك ارغوانى رنگ در چند رديف قرار دارد و شكل مخصوص گل ساعتى را مىسازد.

ميوۀ آن تخم مرغى گوشتى، در ابعاد يك گردو يا سيب كوچك به رنگ نارنجى روشن، گوشت آن زرد رنگ و خوراكى است. در داخل ميوه تعدادى دانههاى سياه قرار دارد.

اين گياه امريكايى است و در مناطق حارّه امريكاى شمالى و امريكاى جنوبى و برزيل و جزاير آنتيل وجود دارد كه اغلب كاشته مىشود. در ايران انواعى از آن وارد شده و به عنوان گل زينتى كاشته مىشود. تكثير آن با كاشت بذر آن در بهار و يا از طريق كشت قلمۀ آن صورت مىگيرد. به آفتاب زياد و آب زياد براى رشد احتياج دارد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه يك آلكالوييد و اسيد سيانيدريك ^u200a١u200aيافت مىشود [آرتور]. در عصارۀ ميوۀ گونه P. edulis اسيدهاى آزاد آلى يافت مىشود كه u200a٩٠u200a درصد آنها را سيتريك اسيد ^u200a٢u200aتشكيل مىدهد و به علاوه داراى پرولين ^u200a١u200aاست.

در هر صد گرم گوشت خام و دانۀ واقع در داخل ميوۀ گل ساعتى، موارد زير وجود دارد:

آب u200a٧۵u200a گرم، پروتئين u200a٢u200a/u200a٢u200a گرم، چربى u200a٧u200a/u200a٠u200a گرم، هيدراتهاى كربن بيشتر قند و نشاسته u200a٢١u200a گرم، كلسيم u200a١٣u200a ميلىگرم، فسفر u200a۶۴u200a ميلى گرم، آهن u200a۶u200a/u200a١u200a ميلىگرم، سديم u200a٢٨u200a ميلىگرم، پتاسيم u200a٣۴٨u200a ميلىگرم، ويتامين A 700 واحد بينالمللى، تيامين ^u200a٢u200aخيلى كم، رايبوفلاوين ^u200a٣u200au200a١٣u200a/u200a٠u200a ميلىگرم، نياسين ^u200a۴u200au200a۵u200a/u200a١u200a ميلى گرم و ويتامين C 30 ميلىگرم.

خواص-كاربرد

در برمه از ريشۀ گل ساعتى به مقدار كم براى كشتن كرم معده مىخورند، مقدار زياد آن سمّى است [تئوبالد]. در هند و چين ميوۀ آن را مىخورند ولى ريشۀ تازهاش را مخدّر و سمّى مىدانند. تجربه شده است كه خوردن جوشاندۀ ريشۀ تازۀ آن يك سگ قوى را پس از u200a۴٠u200a دقيقه هلاك كرده است [پتلو]. برگهاى آن داراى اسيد سيانيدريك ) HCN( است، بنابراين در مقدار زياد سمّى است [گرشوف]. از عصارۀ برگهاى آن كه به نسبت نصف در يك حلال تهيه شده باشد (نصف گياه نصف حلال) در حدود 50 قطره (2-1 گرم) در روز به عنوان آرامكننده دردهاى عصبى و رفع بىخوابى و ضعف اعصاب مىخورند.

در فيليپين برگهاى له شدۀ آن را براى التيام بر روى زخم مىگذارند [كوئى زمبينگ].

از تنطور الكلى يك پنجم آن، يعنى يك واحد گياه را در u200a۵u200a واحد الكل u200a۶٠u200a درجه كه به مدت u200a٣u200a-u200a٢u200a روز خيس كرده باشند؛ مقدار u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a قطره در روز (هر u200a۵۵u200a قطره حدود يك گرم وزن دارد) تجويز مىشود. مصرف بايد با نظر و طبق تجويز پزشك براى بيمارى كه بيماريش در ارتباط با اين دارو باشد انجام گيرد زيرا سمّى است و مصرف در غير مورد يا زايد بر مقدار مجاز صحيح نيست و خطرناك است.

طبق بررسىهايى كه اخيرا در مراكز تحقيقاتى به عمل آمده است، گياه گل ساعتى داراى مواد آرامبخش به نامهاى Maltol و Ethyl Maltol و Flavonoids و در عين حال مواد ديگرى كه بالقوه محرّك هستند نظير Harmala chemicals مىباشد. و تحقيقات جديدى كه در مورد شفابخشى گياه به عمل آمده نشان مىدهد كه گل ساعتى داراى آثار پيچيدهاى روى سيستم اعصاب مركزى است و بهطور كلى به رغم مواد محركى كه دارد داراى خاصيت آرامبخش و مسكن ملايم است. در صنايع داروسازى اروپا گل ساعتى يكى از اجزاى تشكيل دهندۀ اغلب داروهاى آرامبخش است و چون مخدّر نيست و اعتيادآور نمىباشد، معمولا بدون نسخه عرضه مىشود.

گل ساعتى روى عضلات نرم جدار مجارى هاضمه آثار ضد اسپاسم دارد، بنابراين به عنوان داروى كمك به هاضمه نيز تجويز مىشود.

در يك تحقيق نشان داده شده است كه گل ساعتى خاصيت ضد درد دارد و در دو تحقيق ديگر روشن شده است كه براى از بين بردن تعداد زيادى از قارچها و باكترىها مفيد است و بنابراين در معالجۀ زخمها آثار شفابخش دارد. در تحقيقات ديگر جديدى كه روى جانوران آزمايشگاهى انجام شده، نشان داده شده است كه مواد و تركيبات Harmala chemicals موجود در گل ساعتى موجب باز كردن عروق و شريانهاى اكليلى قلب مىشود، بنابراين مصرف آن براى پيشگيرى مسدود شدن اين شريانهاى نافع است كه البته بايد زير نظر پزشك متخصص انجام شود.

مقدار مصرف:

در مورد التيام زخمها و بريدگىهاى ساده كه مثلا در جريان كارهاى باغبانى پيش مىآيد ممكن است بهطور ساده چند برگ و گل گياه را له كرده و پس از شستن و تميز كردن محل بريدگى، روى بريدگى گذارد و باندپيچى نمود و به عنوان آرامبخش و براى رفع خستگى ايجاد خواب عميق و همچنين براى پيشگيرى از حملههاى قلبى يك قاشق مرباخورى برگهاى خشك آن را در يك پيمانه (u200a٢٠٠u200a گرم) آب جوش ريخته و u200a١۵u200a دقيقه مىخيسانند. از اين دم كرده يك پيمانه قبل از خواب براى رفع بىخوابى خورده شود. و براى ساير موارد تا u200a٣u200a پيمانه در روز بايد خورد.

گل ساعتى به كودكان زير دو سال نبايد داده شود و براى ساير كودكان و اشخاص مسنتر از u200a۶۵u200a سال مصرف آن بايد از مقدار كم شروع شود و بتدريج افزايش يابد.

از نظر عوارض جانبى اين گياه تا بحال گزارشى منتشر نشده است ولى به هر حال با توجه به اينكه تركيبات Harmala از محرّكهاى رحم است، احتياط ايجاب مىكند كه زنان باردار از خوردن آن خوددارى نمايند.

در تعدادى از مدارك آمده است كه در گل ساعتى مادۀ سيانيد كه سمّى قوى است وجود دارد كه البته نظر درستى است ولى نه در تمام گونههاى گياه. تحقيقات جديد نشان مىدهد كه در گل ساعتى زينتى كه در باغها و گلكارى كاشته مىشود و نام علمى آن P. caerulea مىباشد اين ماده سيانيد وجود دارد ولى در گل ساعتى گونه P. incaata كه گونه وحشى است، سيانيد وجود ندارد.

از نظر طيف مصرف توصيه كلى اين است كه براى زنان باردار و مادران شيرده و كودكان زير u200a٢u200a سال مصرف نشود ولى به هر حال بايد زير نظر پزشك با مشورت كارشناسان گياه درمانى از نظر شناخت گونۀ گياه، مصرف شود.

اگر در جريان مصرف اين گياه اختلالاتى در هاضمه رخ داد و يا اسهال ايجاد شد، مقدار مصرف بايد كاهش يابد و يا بهطور كلى قطع شود.