توس

اين درخت را در دره شهرستانك و در ارتفاعات درّه تالار «توس» نامند. و در كتب طب سنتى و كتب قديم با نامهاى «سندر» و «غان» و «قان» و «غوش» و «غوشه» و به عربى «شجرة التامول» و «تيس» ياد شده است. به فرانسوىBouleau و Bouleau blanc و Bois ā balain و Arbre de la sagesse و به انگليسى Silver birch و White birch وCommon birch گفته مىشود. درختى است از خانوادۀ Betulaceae نام علمى آن Betula pendula Roith. و مترادفهاى آن B. verrucosa Ehrh. و B. alba sub verrucosa Regel. و B. ovata C. koch. از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است

مشخصات

درختى است از نظر ارتفاع متوسط و بندرت قطر تنۀ آن از u200a۶٠u200a سانتيمتر و بلندى آن از u200a٢۵u200a متر تجاوز مىنمايد و معمولا u200a١٢٠u200a-u200a١٠٠u200a سال عمر مىكند. پوست تنۀ آن سفيد درخشان و برّاق كه با ورقههاى نازكى پوشيده شده است. شاخههاى جوان آن ناهموار و زگيلدار و نازك و آويزان است. برگهاى آن ساده و متناوب و گلهاى آن به صورت نر و ماده جداگانه به صورت شاتون مىباشد. گلها معمولا در اوايل بهار ظاهر مىشوند و ميوۀ درخت پس از چند ماه رسيده و دانههاى آن بين ماههاى تير تا آبان ماه همراه فلسهايى كه از شاتون كنده مىشود به اطراف پراكنده مىشود. چون نگهدارى دانهها تا بهار خيلى مشكل است بهترين راه اين است كه دانهها را بىدرنگ پس از برداشت در محل اصلى يا در خزانه بكارند. اين درخت در زمستانهاى سرد خوب مقاومت مىكند و بايد در محل با نور كامل كاشته شود.

درخت توس بومى عرضهاى بالاى نيمكرۀ شمالى است و تا ارمنستان و قفقاز و ايران پيش مىرود. در جنگلهاى اروپا بخصوص در جنگلهاى فرانسه نيز انتشار دارد.

در ايران بيشههايى از توس در ارتفاعات طالقان و درّه غربى شهرستانك كه به جادۀ چالوس و كرج منتهى مىشود و جنگلهاى توس در ارتفاعات u200a٢٧٠٠u200a متر از سطح دريا در درّه تالار و حد بالاى جنگل بين زير آب و شهميرزاد وجود دارد.

معروف است كه چون از پوست اين درخت و همچنين از آب درخت غان يا شيرۀ درخت غان براى مداواى نقرس استفاده مىشود، شايد استفاده از ييلاقهاى شهرستانك براى استراحت تابستانى سلطان قاجار كه مبتلا به نقرس بود، به دليل وجود بيشههايى از توس در آن منطقه بوده است. روايت ديگر اين است كه در ارتفاعات شهرستانك گياه سورنجان يا گل حسرت نيز كه از پياز آن براى نقرس استفاده مىشده است فراوان است و ممكن است علت انتخاب اين محل، وجود گياه سورنجان باشد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در پوست و برگ درخت توس وجود اسانس روغنى فرّار و مادۀ رزينى بتولين ^u200a١u200aتأييد شده است. اسانس غان را به فرانسوى Essence de bouleaue و يا روغن روسى Huile de russe مىگويند. سابقا در روسيه معمول بود كه از پوست درخت غان پس از تخمير و تقطير نوعى قطران گياهى به دست مىآوردند به نام قطران توس و اين قطران را با انواع ديگر قطران كه از كاج گرفته مىشد، مخلوط و مورد استفاده قرار مىدادند. از قطران توس با تقطير جزء به جزء اسانس توس گرفته مىشده است و به اين علت نام روغن روسى به اين اسانس گذاردهاند. اسانس توس زرد رنگ با كمى چسبندگى و بويى مطبوع است.

مقدار مادۀ بتولين در پوست درخت در حدود u200a١٢u200a درصد به علاوه حدود u200a١٢u200a درصد نيز تانن و كمى گلوكوز و يك هتروزيد به نام بتولوزيد ^u200a١u200aدر پوست درخت مشخص شده است. در برگهاى آن كمى اسانس و ساپونين ^u200a٢u200aيافت مىشود.

براى گرفتن شيرۀ درخت توس كه به آب درخت توس در محل معروف است. در بهار سوراخ كوچكى در تنۀ درخت در بلندى برابر سينۀ انسان ايجاد كرده و ساقه باريك نى مانند ساقۀ غلات را در آن قرار مىدهند كه مثل ناودان شيرۀ گياهى را كه از طريق اين سوراخ ترشح مىشود، به خارج براى ريختن در ظرفى كه آنجا گذارده شده، هدايت مىكند. البته پس از گرفتن آب درخت توس بايد اين سوراخ با ماستيك باغبانى بسته و مسدود شود تا باكترىها در آن رخنه ننمايند و موجبات فاسد شدن درخت فراهم نشود.

معمولا از درختى كه قطر برابر سينۀ آن حدود نيم متر باشد، در مدت u200a۵u200a-u200a۴u200a روز مىتوان در حدود u200a٣u200a كيلو گرم يا كمى كمتر يا بيشتر آب توس يا شيرۀ گياهى گرفت. اين شيره كمى شيرين است.

خواص-كاربرد

در استعمال خارجى از آب درخت توس براى بيمارىهاى پوستى نظير لكههاى قرمز خارشدار در پوست و در استعمال داخلى براى كنترل روماتيسم و نقرس و التهاب مثانه استفاده مىشود. به علاوه براى درمان بيمارى افزايش درصد اوره در خون كه معمولا در اثر يرقان يا علل ديگرى پيش مىآيد و رفع سردرد و سرگيجه و دردهاى عصبى ناشى از آن نيز از آب درخت توس يا از جوشاندۀ u200a٣٠u200a گرم پوست درخت در هزار گرم آب استفاده مىشود. جوشاندۀ پوست درخت توس براى تصفيۀ خون مفيد است و دم كردۀ برگ درخت توس براى گريپ و سرماخوردگى اثر شفابخش دارد. براى اين كار معمولا از برگ درخت توس و گل بنفشه و گل زيرفون از هريك u200a١۵u200a گرم در u200a۵٠٠u200a گرم آب جوش دم كرده و در موقع خواب مىخورند. در استعمال خارج از جوشاندۀ پوست درخت كه كمى غليظ باشد يعنى u200a۶٠u200a-u200a۵٠u200a گرم پوست در هزار گرم آب استفاده مىشود و براى قطع عرق پا و شستوشوى زخمها و جراحات و عوارض اكزما و سودا به كار مىرود.