عود

به فارسى و در بازار دارويى با نامهاى «عود هندى» و «عود» و «عود سومودرى» يا «عود سمندرى» و «عود قمارى» و «عود صندلى» ناميده مىشود. به فرانسوى Bois d? aloes و نوعى از آن را Aloexylon و به انگليسى Aloes woodگويند، چوب درختى است كه درخت را به انگليسى Aquilaria مىنامند. درخت از خانوادۀ Thymelaeaceae و نام علمى آن Aquilaria agallocha Roxb. و مترادف آن Aquilaria malaccensis Lamk. مىباشد. نام مترادف دومى تا مدتى نام اصلى ذكر مىشد، ولى در مدارك علمى خيلى جديد هر دو نام فوق را مربوط به يك گونه مىدانند.

مشخصات

عود چوب درختى است بزرگ. عود را به انگليسى در كتب مختلف قديم و جديد با نامهاى متعددى ذكر مىكنند كه براى اطلاع خوانندگان عزيز اين كتاب تعدادى از آن اسامى ذكر مىشود، از جمله اين نامها Aloes wood و Agallochumو Eagle wood و Garoo wood Calambac و Lignaloes و agar مىباشند.

در مورد مشخصات اين درخت از Pen?Ts? ao يا كتاب معروف طب سنتى چين و از ساير منابع اطلاعاتى به دست آوردهايم كه برگردان آن به فارسى به شرح زير است:

در Pen'Ts'ao آمده است كه درخت عود ) Aquilaria agallocha( درختى است عظيم شبيه درخت Cedrela كه در مناطق مختلف چين و كامبوج و آسام و لائوس و هند و ايران مىرويد. نام ايرانى درخت را «آيالورچى» ذكر كرده است.

توجه فرماييد به رغم اينكه در Pentsao آمده است كه درخت عود در ايران مىرويد، در حال حاضر گزارشى درباره اين درخت در ايران نداريم و شايد در اعصار كهن وجود داشته است.

توضيح: Cedrela درختى است كه به فرانسوى چوب معطّر آن را Cedrerl و Cedrele و Cedrel odlorant و به انگليسىCedrela نامند از خانوادۀ Rutaceae و نام علمى آن Cedrela odorata يا Cedrela meliaceae مىباشد.

در دنباله مطلب در مورد مشخصات درخت عود و چوب آن در Pentsao اضافه شده است كه چوب درخت سالم عود به رنگ روشن و كمى معطّر مىباشد و براى معطّر كردن لباس قطعات آن را در لابلاى البسه مىگذارند. معمول است پس از اينكه درخت را انداختند كه معمولا در سن پيرى مىاندازند، براى مدت چند ماه يا چند سال تنۀ درخت را به حال خود باقى مىگذارند و در اين مدت بتدريج يك عصارۀ تيرۀ رزينى معطّر در انساج درخت ايجاد مىشود. اين عصاره بخصوص در قسمت وسط تنۀ درخت يا قلب چوب تنه بيشتر است. اين چوب كه پر از عصاره و سنگين است، آگار ^u200a١u200aناميده مىشود و به هندى agur گفته مىشود. در برخى مناطق تنۀ درخت را مدتى زير خاك مىكنند تا مقدار رزين روغنى معطّر آن زياد شود و برداشت آن نيز آسان گردد. چوب عود داراى بويى شبيه چوب صندل است و طعم آن كمى تلخ و از سوختن آن بوى بسيار مطبوعى برمىخيزد. از پوست درخت عود سابقا نوعى كاغذ درست مىكردند. عود از نظر دارويى تونيك، محرّك، بادشكن و موجب افزايش نيروى جنسى و همچنين مدّر است.

در قرابادين كبير در مورد عود آمده است كه: درخت عود بسيار عظيم و شاخههاى آن اكثر كج و معوج است. چوب درختان سالخورده كه پس از قطع سالها بمانند خوشبو مىشود. به همين علت براى اينكه چوب عود زودتر معطّر شود، درختهاى كهن را مىاندازند و پس از آن تنۀ درخت را در زمين نمناك دفن مىكنند كه زودتر شروع به پوسيدگى نمايد و پس از مدتى كه آن را خارج مىسازند، قسمت وسط تنۀ درخت داراى رزين روغنى فراوان شده و سنگين است و رنگ آن تيره مايل به سياه و در حقيقت بهترين قسمت آن است. وزن مخصوص اين قسمت از تنه، از آب بيشتر است و اگر در آب بيندازند غرق مىشود. اصطلاحا اين نوع عود را «عود غرقى» نامند و قسمت ديگر از چوب كه هنوز كمى خام است، «نيم غرقى» گويند.

عود در بازار دارويى ايران نامهاى متعددى دارد از جمله «عود هندى» و «عود سمندرى» يا «عود سومودرى» و «عود قمارى» و «عود صندلى» .

عود هندى سياه رنگ و پر رزين است و عود سومودرى داراى رزين بيشترى است. عود قمارى كمرنگ است و عود صندلى بسيار خوشبو است.

عود قمارى از درختانى تهيه مىشود كه در ناحيه قمار يا قمار مىرويند. قمار ناحيهاى در هند. در مقدمه الابنيه آمده است كه به احتمال زياد قمار همان دماغۀ كومورن در جنوب شبه قارۀ هند است.

در كتاب لغت آنندراج به نقل از برهان و سراج آمده است كه قمار نام شهرى است در منتهاى هندوستان قريب درياى شور به طرف جنوب كه عود خوب در آنجا پيدا مىشود.

سومودر يا سمندور نيز نام منطقهاى است كه عود در آنجا مىرويد و عود آن را عود سومودرى يا عود سمندورى گويند. در ادويۀ هندى معمولا از عود قمارى استفاده مىشود، خوشبو و تلخ و قابض است. معمولا براى گرفتن اسانس معطّر عود چوب عود را گرفته خيسانده نيم كوب كرده و از طريق تقطير عرق و اسانس و مادۀ معطّر روغنى از آن مىگيرند.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در چوب عود اسانس روغنى فرّارى وجود دارد ]G. I. M. P[ . در گزارش ديگرى آمده است كه در چوب عود بنزيلاستون ^u200a١u200a، پى- متوكسى بنزيل استون ^u200a٢u200aو ترپن الكل ^u200a٣u200aيافت مىشود [چونگ يائوچى].

خواص-كاربرد

چوب رزيندار عود را كه آگار نامند، سابقا براى گريزاندن شپش و كك به كار مىبردند. در استعمال داخلى به عنوان تونيك، محرّك و قابض و براى رفع اسهال و قطع قى خورده مىشود [متكالفه]. در مغولستان معتقدند كه در پوست درخت ترياق يا پادزهرى است كه زهر و سم و ناراحتىهاى با تب و حرارت كبد و دستگاه تناسلى را از بين مىبرد [هوبوتر].

توضيح: اين ترياق فوق الذكر را به انگليسى Bezoar گويند و اصل لغت بزوآر به رسوبات سنگى كه در معده و رودههاى بعضى حيوانات بخصوص نشخواركنندگان وجود دارد، گفته مىشود كه سابقا به عنوان ترياق و پادزهر به كار مىرفته است. به طور كلى در حال حاضر اين لغت به معناى ضد سم و پادزهر مىباشد.

در چين از چوب رزيندار عود علاوه بر خواص بالا به عنوان افزايش دهندۀ نيروى جنسى و مدّر نيز استفاده مىشود [استوارت. هوپر]. در هند و چين معتقدند كه درون چوب عود تببر و ضد مالاريا مىباشد [مىنات]. و از جوشاندۀ درون چوب آن براى معالجۀ فلج استفاده مىكنند [د-لانسان]. خيساندن درون چوب عود در الكل و خوردن محلول الكلى آن براى معالجۀ قى، وبا، سرفه، كمى ترشح ادرار يا عسر البول و سوء هاضمه مفيد مىباشد. [كروست و پتلو]. معروف است كه درون چوب عود داروى مؤثرى براى تسكين كوليك است [پروت. هررير]. در شبه جزيرۀ مالايا دم كردۀ ريشۀ خرد كردۀ درخت عود را براى معالجۀ استسقاى عمومى به كار مىبرند و برگهاى خشك آن را نرم ساييده و روى ورم دستها و پاهاى بيماران استسقايى مىمالند [گيملت و بركيل]. رزين درون چوب آن مسكّن است [واتانابه]. در اندونزى در جزيرۀ بالى، برگهاى درخت عود را با سركه و نمك و ذغال چوب مخلوط كرده براى معالجۀ قى مصرف مىكنند [وك].

و امّا از نظر طبيعت چوب عود طبق رأى حكماى طب سنتى گرم و خشك است و خواص آن: لطيفكننده است و باز كنندۀ انسداد و گرفتگىهاى مجارى عروق مىباشد. بنابراين فرحآور و نشاطآور و مقوى اعصاب و قواى دماغى و قلب و كبد و معده مىباشد. بادشكن است و بادها و گازها را پراكنده مىكند و تحليل مىبرد. بوى دهان را زايل مىنمايد و براى تقويت معده و رحم و رودهها و كليه و مثانه مفيد است.

براى زنهاى باردار و جنين آنها نافع است و دردهاى نقرس را رفع مىكند. خوردن آن براى ذهن، حواس، حافظه و اعصاب مفيد است. جويدن آن در دهان براى تقويت لثهها و دندان و اگر با چوب سوختۀ آن دندانها مسواك شوند، موجب استحكام و جلاى دندان مىشود. اگر u200a۶u200a-u200a۴u200a گرم آن را بخورند براى اسهال، اسهال خونى، استسقا و براى طحال، معده، كبد و كليه مفيد است. بخور آن مقوى قلب است. خوردن پختۀ چوب عود با سركه پادزهر سموم سرد است. چوب عود براى گرم مزاجان مضّر است چه خوردن و چه بخور آن. اين قبيل اشخاص بايد با سكنجبين و كافور بخورند. و براى قسمتهاى سفلاى بدن نيز مضّر است و بايد با گلاب خورده شود. مقدار خوراك آن تا u200a۵u200a/u200a۴u200a گرم و جانشين آن از نظر خواص دارچين و قرنفل و زعفران و زرآوند است كه در مورد هريك به مقدارى كه توصيه شده و در بخش مربوط آنها آمده است، خورده شود.