خلّر

به فارسى «خلّر» و در كتب مختلف فارسى و طب سنتى با نامهاى «جلبان» و سفيد آن «جلبان ابيض» و سياه آن «جلبان اسود» آورده شده است. به شيرازى «مشيؤ» گويند. در خراسان در بعضى مناطق «ملك» و در آذربايجان «كلول» و در افغانستان هم «كلول» ناماند. و به هندى كسارى گفته مىشود عطار در منطق الطير گفته است:

ملك عالم پيش او ملكى شودنه فلك در بحر او فلكى شود به فرانسوى Gesse blanche و Pois de brebis و Pois carre گفته مىشود. و به انگليسى Chickling vetch و Grass pea و Bitter vetch و Mattar pea گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Legumimosae نام علمى آن Lathyrus sativus L.

مىباشد

مشخصات

گياهى است علفى، پيچكدار. برگهاى آن داراى u200a٢u200a برگچه باريك دراز و نوكتيز است. گلهاى آن به رنگ سبز مايل به سفيد و يا مايل به زرد و يا مايل به قرمز است. ميوۀ آن به شكل غلاف شبيه غلاف باقلا كه دانههاى خلّر در آن قرار دارد.

دانهها به ابعاد u200a١٢u200a-u200a٧u200a*u200a٩u200a-u200a۵u200a ميلىمتر شبيه نخود صاف مىباشد.

اين گياه در هند در درّه پنجاب در اوتارپاراداش انتشار دارد. در ايران در فارس، كرمان در كوه هراز-كوه نصر، در مكران، ايرانشهر، اصفهان، تهران، خرّمآباد، آذربايجان، مشكين شهر و در كرمانشاه در بيستون مىرويد و كاشته مىشود. در افغانستان نيز مىرويد و كاشته مىشود.

تركيبات شيميايى

در دانه خلّر يك مادۀ عامل سمّى وجود دارد كه احتمالا يك ملح اسيدى فيتيك اسيد ^u200a١u200aاست .]G. I. M. P[ از دانه خلّر يك اسيد آمينه جدا شده است و به علاوه مطالعات نشان مىدهد كه سميت دانه در برخى موارد محسوس نيست. در دانه خلّر در حدود u200a٣٠u200a درصد مواد نشاستهاى،u200a٣u200a درصد مواد قندى،u200a٢u200a درصد مواد چربى، بتائين ^u200a٢u200aو كولين و تركيباتى به نام لاتيرين ^u200a٣u200aاست.

خواص-كاربرد

روغن دانه گياه، مسهل خيلى قوى و در مورد برخى مزاجها خطرناك و ايجاد ناراحتى و عكس العمل شديد مىكند. دانههاى تيرهرنگ آن مسموميت ايجاد مىكند و اين مسموميت از خلّر به لاتيريسم ^u200a۴u200aمعروف است. اين مسموميت در اسب بيشتر ولى در كبوتر خيلى كم است. عوارض لاتيريسم در اثر تغذيۀ درازمدت از آرد و دانههاى اين گياه بويژه دانههاى تيرهرنگ ايجاد مىشود و در اغلب موارد موجب فلج اعضاى اسافل بدن و عدم انقباض ماهيچهها همراه با درد شديد است. به طورى كه حركت مشكل مىشود، و موجب كمردرد و خروج غير ارادى ادرار مىشود. خلّر از نظر طبيعت سرد و خشك است و معتقدند كه خوردن پخته دانه آن با عسل براى تسكين سرفه، درد سينه، صاف كردن ريه، تحليل اخلاط، دفع فضولات از رودهها، ازدياد ترشح شير و ادرار مفيد است و قاعدهآور مىباشد. مضر اعصاب است و خوردن خام آن ايجاد سردرد مىكند. خصوصا نوع تيره كه به هندى كسارى گويند. مقدار خوراك آن تا u200a۴٠u200a گرم است كه بايد با شراب و عسل خورده شود.