آب قاشق

به فارسى «آب قاشق» و «او-لادن» و در كتب طب سنتى با نام عربى آن «قصعة الماء» كه به معناى ظرف آب يا كاسه آب است آورده شده، به فرانسوى Hydrocotyle commune و Ecuelle d'eau و نوعى از آن را Hydrocotyle asiatiqueو به انگليسى Gotu kola و Marsh penny wort و Penny wort و Sheep's bane گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Umbelliferae داراى گونههاى متعددى است كه در مناطق حارّه آسيا، استراليا، چين، تايوان و هندوستان انتشار دارد و در طب سنتى به عنوان دارو مستعمل است. در ايران دو گونۀ آن تا به حال شناسايى شده كه نام علمى آنها:

u200a١u200a. Hydrocotyle vulgaris L.

u200a٢u200a. Centella asiatica) L. (urban كه مترادف آن Hydrocotyle asiatica L.

مىباشد. اين گونۀ اخير كه به انگليسى بيشتر به Gotu kola معروف است، مصارف دارويى زيادى دارد

مشخصات

گونه H. vulgaris گياهى است يكساله، كوچك، خزنده، داراى برگهاى دايرهاى شكل، دندانهدار كه با دمبرگ درازى به وسط پهنۀ برگ چسبيده است. قطر دايرۀ برگها از u200a۴u200a-u200a١u200a سانتىمتر است. گياه داراى يك ساقۀ خزنده و خوابيده روى زمين است كه دمبرگهاى بلندى اينجا و آنجا از اين ساقه خارج و منتهى به برگهاى دايرهاى شكل مىشود. گلهاى آن سفيد، كوچك و از بين دمبرگها در تابستان ظاهر مىشود. ميوۀ آن كوچك و كروى شكل است. اين گياه سمّى است و اگر گوسفند مخلوط با ساير علوفه از آن تغذيه كند مسموم مىشود و به همين علت به انگليسى آن را هلاك كنندۀ گوسفند نيز گفتهاند.

اين گياه در چمنزارهاى مرطوب و در باتلاقها مىرويد. در ايران بهطور خودرو در اراضى مرطوب و آبهاى راكد مناطق شمال ايران ديده مىشود.

گونه H. asiatica شبيه گونۀ قبلى است با اين اختلاف كه در اينگونه دم گلهاى فرعى وجود ندارد. اينگونه در مناطق مختلف آسيا، هند و سيلان و افريقاى جنوبى و ايران انتشار دارد. در ايران در اراضى مرطوب، باتلاقها، آبهاى راكد لاهيجان و مناطق اطراف آن و در كنار آببندها شناسايى شده است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در هر دو گونه مادۀ سمى و تلخى به نام ولاّرين ^u200a١u200aدر ريشه و برگهاى گياه وجود دارد. در تجزيۀ آزمايشگاهى كه از گياه گونه H. asiatica به عمل آمده وجود يك مادۀ تلخ سمّى و در برگهاى تازۀ گياه يك گلوكوزيد به نام آزياتيكوزيد ^u200a٢u200aدر حدود u200a١٢u200a/-u200a٠٧u200a/u200a٠u200a درصد مشخص شده است. به علاوه از گياه اسانس، روغن چرب، سيتوسترول، تانن و مواد رزينى جدا شده است. از گياه خشك يك آلكالوئيد به نام هيدروكوتيلين ^u200a٣u200aكه مقدار آن u200a٠٠١۶u200a/u200a٠u200a درصد است، جدا گرديده است.

گلوكوزيد آزياتيكوزيد بر ضد جذام تأثير شفابخش دارد و از مادۀ اوكسى- آزياتيكوزيد ^u200a۴u200aبراى معالجۀ برخى از انواع سل استفاده مىشود. در گياه مقدارى ويتامين C وجود دارد .]G. I. M. P[

در گزارش بررسىهاى ديگرى آمده است كه در گياهى كه از سيلان برداشت شده، سه ترى ترپنيك اسيد ^u200a١u200aو مادۀ سنتلوزيد ^u200a٢u200aبه دست آمده است [ليتگوتريپت].

خواص-كاربرد

در مناطق مختلف خاور دور بيشتر از برگهاى گياه يا تمام گياه تازه گونه asiatica H. استفاده مىشود. از عصارۀ گياه به عنوان مبرّد و خنككننده، استفاده مىكنند و براى تصفيۀ خون مىخورند، اگر مقدار كمى از آن خورده شود، اشتها را تحريك مىكند و به هضم غذا نيز كمك مىنمايد. و داروى خوبى براى ناراحتىهاى تخليه براى كودكان است [ليو]. در اغلب موارد براى پاك كردن و التيام زخم و جراحتها و ناراحتيهاى پوست تجويز مىشود. تحقيقات Lepine نشان مىدهد كه عصارۀ تصفيه نشده و خام گياه بويژه براى التيام جراحتها، زخمها، سيفيليس و خنازير مؤثر و مفيد است. گياه كمى مدّر است [وان درورد]. شايد مهمترين خاصيت آن معالجۀ جذام باشد. در ماداگاسكار يك مادۀ متبلور آزياتيكوزيد از گياه به دست آمد، ابتدا تصور مىكردند يك گلوكوزيد است ولى با بررسى بيشتر معلوم شد كه يك esterاست. با تزريق اين ماده براى درهم شكستن و التيام جوشها و گرهكهاى جذام و زخمها و جراحتهاى انگشتان استفاده مىشود. اينطور توجيه مىشود كه اين دارو موجب حل كردن پوشش مومى سخت باسيلهاى جذام مىشود و به اين ترتيب آن را به صورت شكننده در مىآورد كه به آسانى با داروى مختصرى و يا حتى با مقاومت بدن، باسيل از بين مىرود [ولث اوف انديا].

در هند از گياه در موارد بيمارىهاى اعصاب، خون و جذام استفاده مىشود. برگهاى آن را براى بهبود حافظه مىخورند و در موارد بيمارىهاى پوست و سيفيليس استعمال داخلى و يا خارجى آن تجويز مىشود. بايد توجه شود كه مصرف زياد اين دارو مخدّر است و بايد طبق تجويز پزشك در مواردى كپه ضرورى به نظر مىرسد در حد مجاز خورده شود. تحقيقاتى نشان داده است كه خوردن اين گياه براى رفع تشمع كبد نيز تأثير مفيد دارد.

بخصوص جذام مصرف مىشود. در يك تحقيق علمى جديد نشان داده شده است كه گوتوكولا به صورت پماد براى از بين بردن و درمان تاول و يا تورمهاى سرخ فلسى شكل و دردناك بيمارى سودا ^u200a١u200aنافع است. در اين تحقيق هفت نفر بيمار مبتلا به سودا از اين Cream استفاده كردند پس از دو ماه پنج نفر از آنها درمان شدهاند، و فقط بيمارى يك نفر از پنج نفر پس از u200a۴u200a ماه دوباره عود كرده است.

چون پماد گوتوكولا در بازار نيست ممكن است از كمپرس دم كردۀ آن در اين موارد استفاده شود. گوتوكولا براى افزايش جريان خون در پاها و اعضاى سفلاى بدن نيز نافع است. در يك تحقيق در مورد u200a٩۴u200a نفر كه از نظر جريان خون در پاها رنج مىبردند به تعدادى u200a۶٠u200a ميلىگرم گوتوكولا خورانده شد و به تعدادى مادۀ بىاثرى شبيه آن Placebo داده شده است (بدون اينكه بيماران بدانند كدام گوتوكولا خوردهاند و كدام Placebo ) پس از دو ماه ملاحظه شده است عدهاى كه از گوتوكولا استفاده كردهاند، محسوسا بهبود يافته، جريان خون در پاها بهتر شده و ورم كاسته شده است.

چون ضعف جريان خون در پاها موجب واريس مىشود با اينكه اختصاصا تحقيقى در مورد بررسى آثار گوتوكولا در بهبود واريس به عمل نيامده ولى به نظر مىرسد چون در افزايش جريان خون در پاها اثر مثبت دارد با احتمال زياد در شفاى واريس ^u200a٢u200aنيز مؤثر باشد. بهطور كلى نظر كارشناسان اين است كه مصرف گوتوكولا به استثناى مادران شيرده و زنان باردار و كودكان زير دو سال سن و اشخاصى كه سابقۀ بيمارى سرطان دارند براى بقيه اشخاص در حد مجاز كه توصيه شده است بلا اشكال مىباشد. البته بايد با نظارت پزشك مصرف شود و اگر در حين مصرف علائمى در مورد عوارض جانبى از قبيل خارش پوست و يا سردرد ديده شد مقدار مصرف آن كاسته شود.