صندل

به فارسى «سندل» و به هندى «چندن» و در كتب طب سنتى انواع آن با نام «صندل» آمده است. بهطور كلى دو نوع صندل در بازار عرضه مىشود، صندل سفيد يا زرد و صندل قرمز كه البته با اينكه نام هر دو آنها صندل است از درختان يك خانوادۀ گياهى به دست نمىآيند و چوب درختان از دو خانوادۀ گياهى مختلف هستند كه در اين بخش جداگانه هر دو آنها شرح داده مىشود.

صندل سفيد

به فارسى «سندل سفيد» و در كتب طب سنتى به نام «صندل ابيض» نامبرده مىشود. به فرانسوى نوع سفيد آن راSantal blanc و نوع رنگ زرد روشن آن را Santal citrin و به انگليسى White sandal wood گويند. چوب درختى است از خانوادۀ Santalaceae نام علمى آن Santalum album L. مىباشد.

مشخصات

صندل سفيد از چوب درختچهاى گرفته مىشود كه درختچۀ آن كوچك و نيمه انگل است. برگهاى آن متقابل، نوكتيز از نظر رنگ و ابعاد شبيه برگ گردو مىباشد. گلهاى آن خوشهاى ساده است. ميوۀ آن تخم مرغى كوچك با يك هسته و ريشۀ آن داراى ريشكهايى است و ريشكها داراى آلات مكندهاى هستند كه با آن به ساير ريشههاى درختان نزديك خود مىچسبند و از مواد غذايى آنها استفاده مىكنند.

رنگ چوب آن در سطح خارجى وصل به پوست درخت سفيد يا زرد و مغز يا قلب چوب ليمويى و قهوهاى روشن است و داراى اسانس معطّرى مىباشد و از چوب و خرده چوب و خاك ارّه آن در طب سنتى استفاده مىشود.

اين درختچه بومى اندونزى است كه به ساير مناطق از جمله هند نيز وارد شده و در برخى مناطق نيز به منظور مصارف صنعتى چوب آن در نجارى كاشته مىشود و ضمنا در بازار دارويى عرضه مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى از مغز چوب يا درون چوب آن اسانس روغنى فرّارى گرفته مىشود كه مقدار آن در درختان مختلف متفاوت و از u200a۶u200a-u200a۵u200a/u200a١u200a درصد مىباشد.

بررسى ديگرى مقدار اسانس را u200a٨u200a-u200a٨u200a/u200a٠u200a درصد نشان مىدهد.

اسانس صندل سفيد داراى u200a٩۶u200a-u200a٨٩u200a درصد مادۀ سانتالول ^u200a١u200aاست. اگر چوب صندل كه براى تعيين مقدار اسانس مورد مطالعه قرار مىگيرد شامل تنها درون چوب نبوده و ساير قسمتهاى چوب را نيز شامل باشد، مقدار چند درصد اسانس كم مىشود و تا u200a١u200a درصد ممكن است برسد ]G. I. M. P[ .

گزارش بررسىهاى شيميايى ديگرى تركيبات صندل سفيد را چنين نشان مىدهد:

در چوب صندل سفيد اسانس وجود دارد كه مادۀ عامل اين اسانس (u200a٩٨u200a-u200a٩٠u200a) درصد سانتالول و بقيۀ سانتالون ^u200a٢u200aو سانتن ^u200a٣u200aاست [روا].

خواص-كاربرد

در اندونزى از خاك ارّه چوب صندل سفيد و از اسانس آن به عنوان دارو استفاده مىشود. در چين معمولا اين چوب وارد مىشود و در صنايع نجارى به كار مىرود و زوايد و خاك ارّه و خردههاى چوب در نجارىها جمعآورى و به عنوان دارو در بازار عرضه مىشود.

در چين خرده چوبها را خرد كرده به صورت گرد در مىآورند و اين دارو براى گرم كردن داخلى و كاهش درد به كار مىرود. به علاوه براى قطع تهوع و استفراغ، كمردرد و سكسكه نافع است [چونگ يائوچى]. اين دارو بادشكن است و براى رفع آشفتگى و تهوع و ناراحتىهاى وبايى تجويز مىشود [استوارت]. اسانس آن در عصر جديد در موارد سوزاك توصيه مىشود [د-لانسان]. ولى بهطور كلى مصرف آن خيلى كم شده است و بيشتر چوب آن مصرف مىشود [استوارت]. خردهچوب و خاكارّه چوب آن ساييده شده و با آب به شكل خمير به صورت و پيشانى انداخته مىشود، بسيار خنككننده است و براى رفع سردردهايى كه از گرما ايجاد شده باشد مفيد مىباشد [هين]. اين خمير براى رفع انواع ناراحتىهاى پوست نيز روى پوست انداخته مىشود و مفيد است [بركيل]. مصرف داخلى جوشاندۀ خرده چوب نيز معمول است و مدّر و ضد تب است [مىنات]. از دمكرده يا جوشاندۀ آن در مصرف داخلى براى بند آوردن اسهال و اسهال خونى استفاده مىشود [كلوپن برگ-ورستيغ].

در هند از خمير خاك ارّه چوب كه با آب تهيه مىشود براى رفع سردرد و كاهش تب روى پيشانى مىاندازند و در موارد بيمارىهاى پوستى براى كاهش حرارت و خارش روى پوست و كاهش التهاب ضماد مصرف مىشود. و امّا طبق نظر حكماى طب سنتى صندل از نظر طبيعت خيلى سرد و خشك است و از نظر خواص معتقدند كه صندل سفيد فرحآور و مقوى معده و قابض مىباشد و براى تحليل ورمهاى گرم مفيد است.

خوردن آن براى خفقان گرم و تبهاى تند صفراوى و ضعف قوۀ حافظه و ذهن و ضعف معده و كبد خصوصا در مورد گرم مزاجان مؤثر است.

ماليدن خمير خردههاى چوب آن با گلاب و كمى كافور به پيشانى براى رفع سردرد گرم نافع است و خوردن آن به تنهايى و يا با ادويه مناسب براى رفع خفقان و درد معده ناشى از گرمى و مخلوط با آن عنب الثعلب و يا با آب حى العالم و يا با آب برگ خرفه و امثال آن براى رفع نقرس گرم و ورمهاى گرم نافع است. صندل سفيد مضر نيروى جنسى است، بهطورى كه آن را قطع مىكند و مضرّ صدا مىباشد و از اين نظر بايد با عسل و نبات خورده شود و مقدار خوراك آن تا u200a۵u200a گرم است. معمولا در بازار صندل زرد يا صندل ليمويى به شكل قطعات چوب بىپوست كه طول آنها u200a١u200a-u200a۵u200a/ متر و قطر آنها حدود u200a١٠u200a سانتيمتر است عرضه مىشود و همچنين داراى الياف است و سخت مىباشد. رنگ آن زرد كمرنگ و بوى آن تركيبى از بوى گل سرخ و مشك و ليمو و خيلى مطبوع است. طعم آن تلخ و سبكتر از آب است.

صندل سفيد با همان ابعاد عرضه مىشود، ولى رنگ آن كمرنگ و مايل به سفيد است. معمولا بيشتر صندل زرد مصرف مىشود. اسانس صندل زرد سنگينتر از آب است و در u200a٢٨٨u200a درجه سانتىگراد جوش مىآيد و معمولا u200a۴٠u200a-u200a١۵u200a قطرۀ آن در در u200a٣u200a گرم الكل حل كرده و سه قسمت نموده و براى رفع سوزاك در عرض روز u200a٣u200a-u200a٢u200a بار مىخورند.