شبدر

به فارسى «شبدر» و «شودر» و در كتب طب سنتى با نامهاى «شبذر» و «قرط» و ثمر آن را «رسين» و نوع مصرى آن را «برسيم» نام بردهاند. به فرانسوى Trefle و به انگليسى Clover گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Leguminosae داراى گونههاى مختلفى است كه نام علمى و محل رويش و مشخصات چند گونۀ معروف كه در ايران مىرويند، در انتهاى اين بخش خواهد آمد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در شبدر گل قرمز معمولى، بنام Trifolium pratense L.

كه مورد تجزيه قرار گرفته است، وجود اسانس روغنى فرّار و گلوكوزيد تريفولين ^u200a١u200aو ايزوتريفولين ^u200a٢u200aدر شكوفههاى آن تأييد شده است. در هر صد گرم گياه تازه در حدود u200a٠١٢u200a/u200a٠u200a ميلى گرم ارسنيك وجود دارد و اين رقم براى گياه خشك در حدود u200a٠٣٧u200a/u200a٠u200a ميلى گرم است. در شبدر قرمز گلوكوزيد HCN يا اسيد سيانيدريك نيز مشخص شده است و به علاوه يك گلوكوزيد ديگر به نام تريفوليانول ^u200a٣u200aنيز در گياه وجود دارد ]G. I. M. P[ .

در گزارش بررسى ديگرى چنين آمده است كه در گونههاى شبدر قرمز T. pratense و T. subterraneum L. مادۀ ژنيستئين ^u200a١u200aوجود دارد. به علاوه پكتولينارين ^u200a٢u200aو u200a١۴u200a فلاونوئيد ديگر از شبدر قرمز جدا شده است.

در شبدر مصرى يا برسيم ) T. alexandrinum( تازه مقدار قابل ملاحظهاى ويتامين C وجود دارد. در شبدر گل سفيد ) T. repens( وجود گلوكوزيدهاى سيانوژنتيك ^u200a٣u200aبه مقدار قابل ملاحظه تأييد شده است و به همين علت شبدر سفيد تازه براى اسبها مسمومكننده است.

توضيح: سيانيد ^u200a۴u200aتركيبى از سيانوژن است كه بار الكتريكى مثبت دارد و سيانوژن ريشهاى است يك ظرفيتى به فرمولCN . ضمنا ) CN(u200a٢u200a كه نوعى گاز بىرنگ قابل اشتعال است، نيز سيانوژن گفته مىشود.

خواص-كاربرد

شبدر طبق نظر حكماى طب سنتى از نظر طبيعت گرم و تر مىباشد. از نظر خواص معتقدند كه خوردن شبدر تازه مسهل است و خوردن خشك آن شكم را بند مىآورد و خوردن آب شبدر تازه يا خوردن دم كردۀ شبدر براى رفع خشونت سينه و قطع سرفههاى سخت نافع است. و اگر دم كردۀ آن مخلوط با شكر يا عسل و يا انجير خورده شود اثر آن بيشتر است.

در هندوستان از گلهاى خشك شبدر قرمز به عنوان ضد عفونى كنندۀ سينه استفاده مىشود و در موارد برونشيت و سرفههاى شديد، بسيار مؤثر است. آن را در سيگارهاى ضد آسم مصرف مىكنند. له كردۀ آن را به صورت مرهم براى التيام مستقيما روى زخم مىگذارند.

در چين و ژاپن هم از جوشاندۀ گلهاى قرمز و سرشاخههاى گلدار شبدر قرمز براى نرم كردن سينه و رفع خشونت آن مىآشامند [كاريونه و كيمورا]. در امريكا دم كردۀ گلهاى شبدر قرمز براى تصفيۀ خون تجويز مىشود و در موارد سرطان معده و گلو، سياه سرفه و انواع اسپاسمها اثر بسيار معالجى دارد. در موارد سرطان گلو از غرغرۀ آن استفاده مىشود.

مشخصات و محل رويش و نام علمى تعدادى از گونههاى مختلف شبدر كه در ايران مىرويد:

u200a١u200a. شبدر قرمز: به فرانسوى Trefle rouge و به انگليسى Red clover و Purple clover و Meadow clover و Cowgrassگفته مىشود. نام علمى آن Trifolium pratense L. مىباشد.

گياهى است چند ساله در مناطق معتدل دنيا و در مناطق نيمه حارّه مىرويد و كاشته مىشود. در شرايط مساعد ممكن است تا u200a٧u200a-u200a۶u200a سال نيز بماند ولى در آب و هواى گرم طول عمر آن كوتاه شده و به عنوان گياه دو ساله و يكساله تلقى مىشود. بلندى گياه خيلى كم در حدود u200a١۵u200a-u200a١٠u200a سانتيمتر. برگهاى آن سبز مركب داراى سه برگچه و برگچهها بيضى كمى دراز. گل آذين آن به شكل تخم مرغ به طول u200a٣u200a سانتيمتر و عرض u200a٢u200a سانتيمتر كه مركب از گروهى از صدها گل كوچك قرمز يا ارغوانى است.

اين شبدر در كوه چهار خاتون در غرب، در تبريز و خوى و در كرمان انتشار دارد.

واريتۀ گل درشت آن نيز در غرب و شمال ايران و در منطقۀ تهران مىرويد.

u200a٢u200a. شبدر سفيد: به فرانسوى Trefle blanc و به انگليسى . White clover نام علمى آن Trifolium repens L. مىباشد.

گياهى است خزنده و گسترده روى زمين و چند ساله، طول آن u200a٣٠u200a-u200a١٠u200a سانتيمتر كه در محل گرههاى ساقۀ خزندۀ آن در تماس با خاك ريشه مىدهد. برگ آن مركب، داراى سه برگچه، برگچهها تخم مرغى و دندانهدار ارّهاى و داراى دمبرگ مىباشد، گلهاى آن سفيد است.

اين شبدر در دامنههاى البرز منطقه تهران، در غرب در دامنههاى الوند، در خوى، اراك، آستارا، آذربايجان غربى، آذربايجان شرقى در تبريز، در اصفهان، در كرمان كوه لالهزار، در خراسان در قزوين، بلوچستان و بندر گز مىرويد. در بلوچستان با نام محلى «شفتل» شناخته مىشود.

u200a٣u200a. : Trifolium ochroleucum Huds گياهى است چند ساله به بلندى u200a۴۵u200a-u200a١۵u200a سانتيمتر كموبيش پوشيده از كرك، برگها مركب، داراى سه برگچۀ سبز و تخم مرغى، گلهاى آن زرد رنگ است. اين شبدر در بلوچستان مىرويد.

u200a۴u200a. . Trifolium arvense L. گياهى است يكساله خيلى كوتاه به بلندى u200a۴٠u200a-u200a۵٠u200a سانتيمتر پوشيده از كرك، برگچهها سبز كمى دراز. گلهاى آن صورتى است. در شمال ايران در رشت و مازندران مىرويد.

u200a۵u200a. : T. angustifolium L. گياهى است يكساله به بلندى u200a۴٠u200a-u200a١٠u200a سانتيمتر برگچههاى آن دراز خطّى و گلها صورتى است. در شمال ايران در بروجرد و درگوتوند (كارون) مىرويد.

u200a۶u200a. : T. formosum D'urv. گياهى است يكساله به بلندى u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a سانتيمتر، افراشته، برگها مركب داراى سه برگچه. برگچهها تخم مرغى كمى دراز. گل آذين آن تخم مرغى u200a۴u200a*u200a٢u200a سانتيمتر. در جنوب ايران در دالكى و در همدان و بيستون كرمانشاه ديده شده است.

u200a٧u200a. T. Mazanderanicum Rech. : گياهى است چند ساله نسبتا بلند به بلندى u200a١١٠u200a-u200a٧٠u200a سانتيمتر. ساقۀ آن ضخيم توخالى به قطر u200a۴u200a-u200a٣u200a ميلىمتر به رنگ بنفش يا قهوهاى پوشيده از كرك. برگهاى آن داراى u200a٣u200a برگچه و هر برگچه كمى دراز نيزهاى.

برگچههاى پايين ساقه u200a۵u200a*u200a٢u200a سانتيمتر است و پوشيده از كرك. گلهاى ارغوانى مايل به قهوهاى اين شبدر در مازندران درّه تالار بين عباسآباد و شاهى ديده مىشود.

u200a٨u200a. : T. Fragiferum L. به انگليسى Strawberry headed clover گفته مىشود. گياهى است چند ساله كوتاه به بلندى u200a٣٠u200a-u200a١٠u200a سانتيمتر گسترده روى زمين. برگچههاى آن تخممرغى دندانهدار. گلهاى آن صورتى است. اين شبدر در خراسان بين مشهد و تربت حيدريه، منطقه تهران، در تمام خطۀ شمال ايران و سواحل بحر خزر، درگوتوند كارون، در كرج، در كرمان و كوه لالهزار و در بلوچستان ديده مىشود.

u200a٩u200a. : T. Subterraneum L. گياهى است يكساله خيلى كوتاه به بلندى u200a٢٠u200a-u200a۵u200a سانتيمتر و گسترده روى زمين پوشيده از كرك نرم و برگچههاى آن پهن قلبى شكل معكوس كه رأس آن دندانهدار است. گلها سفيد با خطوط قرمز. اين گياه در شمال ايران و در منطقۀ تهران ديده مىشود.

u200a١٠u200a. T. hirtum All. كه مترادف T. hispidum Desf. مىباشد. گياهى است يكساله، ساقۀ آن افراشته، برگچهها كوتاه و تخم مرغى است. گلهاى آن ارغوانى قرمز مىباشد.

اين شبدر در درّه چالوس ديده شده است.

u200a١١u200a. T. Resupinatum L. به انگليسى Persian clover گفته مىشود و آن را T. suaveolens هم مىگويند. گياهى است يكساله به بلندى u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a سانتيمتر از نظر شكل شبيه شبدر برسيم ) T. alexandrium( است. برگچههاى آن تخم مرغى دندانهدار ارّهاى با دمبرگى كه از برگ درازتر است. گلهاى آن قرمز ارغوانى. اين شبدر در غرب در سرپل ذهاب و قصر شيرين و در بلوچستان و در جنوب هريرود مىرويد. در بلوچستان اين شبدر را نيز «شفتل» گويند.

u200a١٢u200a. : T. hybridum به انگليسى Alsike clover گفته مىشود. گياهى است چند ساله به بلندى u200a٧٠u200a-u200a٢٠u200a سانتيمتر. در آذربايجان غربى و در تبريز ديده مىشود.

واريتهاى از آن به نام T. hybridum var anatolicum Bioss. كه كوتاه و گسترده روى زمين است بين ديلمان و چهريق و در تبريز، ديده شده است.