تلخ بيان

به فارسى «تلخه» ، «تلخ بيان» ، «تلخ بن» ، «سوفورا» و در مناطق مختلف ايران انواع آن با نامهاى محلى شناخته مىشود كه در مورد هرگونه ذكر خواهد شد. به فرانسوى Sophora و به انگليسى Pagoda Tree گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Leguminosae تيرۀ فرعى Papilionaceae داراى گونههاى مختلفى است كه تعدادى از آنها در ايران مىرويند. نام علمى گونههايى كه در ايران مىرويند و گونههاى دارويى معروف دنيا به شرح زير مىباشد:

u200a١u200a. Sophora alopecuroides L. به فارسى «مامكه» و «مامكه سفيد» و «تلخه» گفته مىشود. گياهى است چند ساله تمام اندام گياه از كرك نرمى پوشيده شده است و ساقههاى آن ضخيم و افراشته مىباشد. برگهاى آن مركب زوج هر برگ داراى u200a١٢u200a-u200a٧u200a جفت برگچه مىباشد. هر برگچه بيضى سبز رنگ است. گلهاى آن سفيد و نخودى رنگ به شكل گروهى از u200a٨٠u200a-u200a۶٠u200a گل در قسمت انتهاى شاخۀ گلدهنده ظاهر مىشود. ميوۀ آن نيام و غلاف آن به طول u200a١٠u200a-u200a٧u200a سانتىمتر كه در آن u200a١٠u200a-u200a٢u200a دانه قرار دارد.

اين گياه در كرج، اطراف تهران، شمال ايران، خوى، بلوچستان و تفرش ديده شده است. واريتهاى از آن به نام S. alopecuroides var tomentosa Boiss. در بلوچستان با نامهاى محلى «بوزونداك» و «قورزه» و در تفرش به نام «تلخه» شناخته مىشود.

٢u200a. گونه Sophora pachycarpa C. A. MeY. به فارسى «تلخك» گفته مىشود.

گياهى است چند ساله شكل آن شبيه گونۀ قبلى است. اين گياه در كرج، كرمان، خراسان، شاهرود، بسطام، صحراى شنزار ميمه، بين دامغان و سبزوار، بين رباط سفيد و تربت حيدريه و در آخر در تايباد ديده مىشود.

u200a٣u200a. گونه . Sophora mollis Graham. درختچهاى است بدون خار با شاخههاى خاكسترى. گلهاى آن زردرنگ به شكل خوشه و گروهى. برگهاى آن مانند ساير گونهها مركب ولى مركب فرد است به طول u200a٢٠u200a-u200a٨u200a سانتىمتر و مركب از u200a١٠u200a-u200a۶u200a جفت برگچه و يك برگچه در انتهاى آن است. ميوۀ آن نيام و غلاف آن تا u200a١۵u200a سانتىمتر مىرسد كه در آن u200a۶u200a-u200a۵u200a دانه قرار دارد. اينگونه در بلوچستان و خراسان انتشار دارد.

u200a۴u200a. گونه S. Tomentosa L. اينگونه در اغلب مناطق حارّه جهان انتشار دارد و به عنوان گياه دارويى از هندوچين تا گوام معروف و مورد مصرف است.

u200a۵u200a. گونه S,Japonica L. و مترادف آن Stypnolobium japonicum) L. ( Schott مىباشد. اينگونه را به فرانسوىSophora du Japon و به انگليسى Japan pagoda tree و Chinese scholar tree و به فارسى سوفورا گفته مىشود. اين درخت بومى چين است و چون در ژاپن در سطح گستردهاى كاشته مىشود به نام سوفوراى ژاپنى معروف شده است. گلهاى آن زرد ليمويى و ميوههاى آن در غلافى دراز و بندبند است كه در بندها دانه قرار دارد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گونه : S. Tomentosa در ريشه و در دانۀ آن وجود آلكالوئيد سىتيزين ^u200a١u200aتأييد شده است. دانۀ آن سمى است و در آن آلكالوئيد مايع فرّار سوفورين ^u200a٢u200aكه مشابه سىتيزين است مشخص شده است ]G. I. M. P[ ^u200a٣u200a. در گزارش بررسيهاى ديگرى آمده است كه در اينگونه آلكالوئيدهاى ماترين ^u200a۴u200aو متيل سىتيزين ^u200a۵u200aو سىتيزين و يك باز غير مشخص وجود دارد ]S. G. I. M. P[ ^u200a۶u200a. و در گونه S. Japonica : در گلهاى آن روتين ^u200a٧u200a[در غنچهها بين u200a١٧u200a-u200a١٠u200a درصد]، همچنين رامنوگلىكوزيد ^u200a٨u200a، كوئرستين ^u200a٩u200a، رامنوز ^{u200a١٠u200a}و گلوكوز وجود دارد [كو]. در گياه مادۀ سوفورين ^{u200a١١u200a}كه مشابه روتين است، كوئرستين و رامنوز يافت مىشود [موزيگ و شرام].

ميوۀ آن داراى قند و سوفورين كه در كوئرستين و انى سول ^{u200a١٢u200a}حل مىشود، مىباشد [كاريونه-كيمورا]. و به علاوه داراى سوفوريكوزيد ^{u200a١٣u200a}كه يك هتروزيد جديد است، مىباشد [شارو-راباته].

خواص-كاربرد

برگهاى تلخ بيان شبيه برگ سنا خاصيت مسهلى دارد و در هند به عنوان مسهل از آن استفاده مىشود.

u200a١u200a. گونۀ S. Mollis در هند: از دانۀ آن براى دفع حشرات موذى استفاده مىشود.

u200a٢u200a. گونۀ : S. tomentosa در هندوچين، در كامبوج معتادان به ترياك كه درآمد آنها كم است چون دانههاى آن ارزان است، آن را با ترياك مخلوط كرده و مصرف مىكنند [پتلو]. در شبه جزيرۀ مالايا از دانه و برگ و ريشۀ تلخ آن به عنوان قابض در اسهالهاى ساده استفاده مىشود [هولمز]. در اندونزى دانه و ريشۀ آن براى معالجۀ وبا و كوليك و اسهال خونى تجويز مىشود و از ريشۀ آن مخلوط با فندق هندى به عنوان ضد سم استفاده مىشود [رامفيوس]. در فيليپين از گياه براى معالجۀ ناراحتىهاى معده استفاده مىشود و ضمنا براى نرم كردن سينه نيز مفيد است [دلگادو، بلانكو، كلين و كوئى زمبنيگ]. جوشاندۀ ريشۀ سرشاخههاى جوان يا دانههاى آن آنتى كولرتيك ^u200a١u200aاست، يعنى از ترشح زياد صفرا توسط كبد جلوگيرى مىكند. دانههاى آن مسهل است [گررو]. آلكالوئيد موجود در دانه آن سىتيزين مشابه سوفورين اثر فلجكننده روى حيوانات خون گرم دارد [پلاگ].

u200a٣u200a. گونه سوفورا ژاپنى: از غلاف ميوۀ آن براى تهيۀ رنگ استفاده مىشود. در چين مرسوم است كه غلاف ميوۀ گياه را براى مصارف طبى با روش زير تهيه مىنمايند:

غلاف ميوه گياه را گرفته با دسته هاون برنجى شكسته و u200a١۵u200a-u200a١٢u200a ساعت در شير گاو مىخيسانند و پس از آن بيرون آورده و با بخار خشك كرده و نگهدارى مىكنند و از آن به عنوان قابض براى قطع خونريزى زخمها و بواسير استفاده مىشود. آن را تونيك و مقوى و نشاطآور جوانى مىدانند و در موارد زايمانهاى سخت و سقط جنين و براى كاهش تب به كار مىبرند. از گلهاى نارس و غنچههاى آن نيز براى رنگ كردن پارچه به رنگ زرد استفاده مىشود. اين غنچهها قابض، ضد انگل و خنككننده است و براى معالجۀ انواع خونريزى نظير ترشحات مخاطى سفيد يا زرد مهبل (لوكوره) و قطع ترشحات عادت ماهيانه (آمنوره) و قطع خونريزى بينى و قطع خروج اخلاط خونى از ريه و خونروى از بواسير و زخمهاى رودهاى و وجود خون در مدفوع استفاده مىشود. شايد مهمترين مصرف اين دارو تهيه و استخراج روتين است. روتين يكى از مواد مؤثره ويژهاى براى معالجه و پيشگيرى فشار خون مىباشد [كو-اشتاين منز]. [چيو]. مصرف جوشاندۀ گلهاى خشك سوفوراى ژاپنى را براى كاهش و معالجۀ فشار خون بالا توصيه مىنمايند. [هاو]و ديگران نيز همين نظر را دارند و به علاوه معتقدند كه براى خونريزىهاى مغزى نيز مفيد مىباشد. [موزيگ] مىگويد كه در غنچهها و شكوفههاى گل سوفوراى ژاپنى در حدود u200a١٧u200a درصد مادۀ سوفورين كه مشابه فلاونول-گلى كوزيد روتين ^u200a١u200aاست وجود دارد و هر ساله به مقادير زيادى غنچه و گل اين گياه به اروپا صادر مىشود كه در آنجا براى استخراج روتين مورد استفاده قرار مىگيرد.

جوشاندۀ گل و غنچههاى آن در برخى موارد براى رفع خونريزى در چشم به كار مىرود. ميوههاى اين گياه حشرهكش است [چونگ]. و كرمكش و ضد انگل است [روا]. آقاى تر-آكوپووا در آزمايشهايى نشان داد كه ميوۀ گياه داراى يك مادۀ باكترىكش است كه براى از بين بردن استافيلوكوكوس اورئوس ^u200a٢u200aو اشرى چياكولى ^u200a٣u200aمؤثر است. برگهاى ساييده شده و خرد شدۀ آن به عنوان بىحسكننده روى لثههاى دردناك گذارده مىشود براى تسكين درد دندانهاى كرم خورده مؤثر است [فوكود].

از گلهاى آن در يك حمّام طبى به عنوان مايع شستوشو براى معالجه جرب و ناراحتىهاى انگلى پوست استفاده مىشود [كروست و پتلو].

جوشاندۀ پوست و ريشۀ گياه به صورت مايع شستوشو در موارد سوختگى ناشى از آب و آتش استفاده مىشود.

از مادۀ مؤثر روتين داروئى ساختهاند كه در بازرگانى دارويى به نام Rutascol معروف است و براى جلوگيرى از خونريزيهاى ناشى از فشار خون بالا تجويز مىشود.

مصرف اين گياه در موارد ضرورى بايد زير نظر پزشك انجام گيرد.