زيتون تلخ

درختى است كه در ايران با نامهاى مختلفى شناخته مىشود و از جمله در مازندران «زيتون تلخ-سنجد تلخ» ، در نور «شال پستانه» ، در لاهيجان «شال زيتون» ، در رامسر «ديوزيت» ، در تهران «سنجد تلخ» و در آستارا «زىبيل آغاجى» ناميده مىشود. به فرانسوى Azedarac و Azadarach و Azedarach و Arbre ā chapelets و Lilas des Indes و Lilas de perse و Lilas persan و به انگليسى Azedarac و China berry tree و China tree و Bead tree و Persian Lilacگفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Meliaceae نام علمى آن Melia azedarach L. و مترادفهاى آن M. Japonica D. Don و M. Toosendan Sieb. & Zucc. و M. austeralis Sweet و M. angustifolia Schm. & Thonn و M. Pinnata Stokes مىباشد.

مشخصات

زيتون تلخ درختى است زيبا برگهاى آن مركب، برگچهها بيضى نوكتيز و به رنگ سبز تيره و دندانهدار. گلهاى آن بنفش معطّر كه در اواخر بهار ظاهر مىشود.

ميوۀ آن كوچك تخم مرغى شكل و سفيد مايل به زرد كه تا زمستان سر درخت مىماند و شبيه ميوۀ كنار است. هستۀ سخت داخل ميوۀ آن داراى سوراخ است كه از آن براى درست كردن نوعى تسبيح استفاده مىشود، به همين علت به فرانسوى و انگليسى آن را درخت تسبيح مىنامند.

اين درخت بومى هيمالياست و در شمال ايران در جنگلهاى ساحلى درياى خزر از لاهيجان تا مازندران و مياندرّه گرگان مىرويد. در بعضى باغها و منازل نيز به عنوان گياه زينتى كاشته مىشود.

تركيبات شيميايى

در ميوۀ آن يك تركيب سمّى يافت مىشود. در آن آلكالوئيد آزاريدين ^u200a١u200aو يك رزين و تانن و مليوتانيك اسيد ^u200a٢u200aو بنزوئيك اسيد ^u200a٣u200aوجود دارد. عصارۀ آبى آنكه به خرگوش تزريق شده ايجاد تشنج و مرگ نموده است. در تجزيۀ ميوۀ آن باكايانين ^u200a۴u200a، استرول ^u200a۵u200aو يك مادۀ عامل تلخ به نام مارگوزين كه ضد تب است و يك روغن ثابت كه داراى سولفور مىباشد، مشخص گرديده است ]G. I. M. P[ .

گزارش بررسيهاى ديگرى نشان مىدهد كه در پوستۀ خارجى گوشتى ميوۀ زيتون تلخ يك مادۀ عامل به نام باكايانين وجود دارد و به علاوه يك استرول و باكايانيك اسيد ^u200a۶u200aاز آن جدا شده است [چاند]. در پوست درخت وانيليك اسيد ^u200a٧u200aو دى-ال كاتچول ^u200a٨u200aيافت مىشود [اوكاكارا-تانىگوچى]. وانيليك اسيد خاصيت كرمكشى دارد و ضد انگلهاى Ascaris suilla و Hymenolepis nana مىباشد [تانىگوچى].

در بررسى ديگرى آمده است كه از گياه يك فرآوردۀ مايع به نام باكالاكتون ^u200a٩u200aگرفته مىشود ]S. G. I. M. P[ ^{u200a١٠u200a}. در همين گزارش آمده است كه جزء ضد كرم و ضد انگل پوست درخت شامل وانيليك اسيد و دى-ال-كاتچين ^{u200a١١u200a}مىباشد]S. G. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

در هند: از برگهاى گياه به عنوان يك كرمكش مؤثر استفاده مىشود و معتقدند كه عصارۀ آبى آن شدت حملههاى آسم را كاهش مىدهد. پوست ريشۀ درخت و ميوه و گلها و برگهاى آن محلل و بازكنندۀ انسداد و گرفتگىهاى مجارى عروق و داروى حامى بدن در مقابل عفونت و مسموميت است. از له شدۀ گلها و برگهاى آن به صورت ضماد براى تسكين سردرد عصبى استفاده مىشود. از عصارۀ برگهاى آن در استعمال داخلى براى كرمكشى و خرد كردن سنگ و به عنوان مدّر و قاعدهآور مىخورند. از دانههاى آن در روماتيسم استفاده مىشود. روغن دانههاى آن داراى خواصى شبيه روغن دانۀ چريش است كه در گياه چريش توضيح داده شده است. از برگهاى و پوست درخت و ميوۀ آن در استعمال داخلى و خارجى براى معالجۀ جذام و خنازير استفاده مىشود.

براى تهيه جوشانده مقدار u200a٣٠u200a-u200a۵u200a گرم از قسمت مورد نظر (برگ يا گل يا پوست يا دانه يا پوست ريشه) در u200a٢٠٠u200a گرم آب جوش مصرف مىشود كه هر دو ساعت يكبار بتدريج خورده شود. اگر گرد پوست درخت مصرف مىشود در حدود نيم گرم و سه بار در روز مصرف گردد. چون در تركيبات گياه سمّ وجود دارد مصرف قسمتهاى مختلفه آن در حدّ مجاز و زير نظر پزشك براى مواردى كه تجويز مىشود بايد خورده شود زيرا اسراف در مصرف ايجاد اسهال و تهوع و سرگيجه و حتى غش مىنمايد.

در كره از جوشاندۀ پوست درخت براى دفع انگلهاى رودهاى و در استعمال خارجى براى بيمارىهاى انگلى پوست استفاده مىشود. [ايشى دويا].

در چين قرنهاست كه از جوشاندۀ پوست درخت زيتون تلخ به عنوان كرمكش استفاده مىشود. آقاى Lien و عده ديگرى از پزشكان معتقدند كه قرصهايى كه از گرد پوست درخت درست مىكنند تا u200a٧۶u200a درصد انگلها را دفع مىكند ولى u200a٢۶u200a درصد از بيمارانى كه از اين دارو خوردهاند عكسالعمل مسموميت نشان دادهاند. در چين همچنين پوست آن براى معالجۀ درد شكم و ناراحتىهاى رودهها نيز توصيه مىشود [هو u200a۶۵۶u200a]. ميوۀ آن از جهتى سمّى است [ايشى دويا]. ولى در عين حال به عنوان آرامبخش، ضد انگل، تببر و مدّر مصرف مىشود و نتايج خوب دارد [استوارت].

روغن مغز هستۀ آن ضدعفونىكننده است [هاو]. و گياه بهطور كلى حشرهكش مىباشد [چونگ كوئوتو تونگ يائوچى]. در شبه جزيرۀ مالايا از ميوۀ آن به عنوان ضد كرم و تببر استفاده مىشود و ريشه خيلى تلخ آن براى معالجۀ ناراحتىهاى پوستى به كار مىرود [هوپر]. در اندونزى آقاى هين و [واناستىنيس - كروزمان]. هر دو فقط استعمال خارجى پوست درخت و برگهاى آن را براى معالجۀ خارش و بعضى ناراحتىهاى پوستى توصيه مىكنند. در فيليپين نيز از جوشاندۀ پوست ريشۀ درخت به عنوان كرمكش و از گرد ميوۀ رسيدۀ خشكشدۀ آن در استعمال خارجى براى كشتن انگلهاى پوستى مصرف مىشود [ديگانگكو]. ميوۀ آن براى كاهش تب، رفع هذيان، فتق، بيمارىهاى رحمى و ترشح غير ارادى اسپرم مفيد است [ابرت].