چريش

به فارسى در بندرعباس و چاهبهار با نامهاى محلى «چريش» ، «سريش» و «چريشك» ناميده مىشود. به فرانسوىMargousier و Faux sycomore و به انگليسى Neem و Nim tree و Margosa گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Meliaceae نام علمى آن: Azadirachta indica A. Juss. و مترادف آن Melia azadirachta L. و Melia indica Boiss.و Melia fraxinifolia Salisl.

مىباشد. روغنى كه از دانههاى گياه مىگيرند در بازرگانى به Nimoil معروف است.

مشخصات

چريش درختى است با قامت متوسط برگهاى آن سبز، كنارۀ برگ داراى بريدگى و شبيه دندانۀ نامنظم است، برگهاى آن شبيه برگ زبان گنجشك مىباشد. نوك برگها خيلى تيز و كشيدهتر از برگهاى زيتون تلخ مىباشد ولى شكل كلى درخت شبيه درخت زيتون تلخ است، به همين جهت اغلب اشتباها يا عمدا برگها و ريشۀ آن را به جاى و يا مخلوط با برگها و پوست و ريشۀ زيتون تلخ در بازار عرضه مىنمايند.

درخت چريش بومى هند شرقى است و تا مغرب چين و شرق جاوه انتشار دارد و در بعضى مناطق كاشته مىشود. به ايران وارد شده و كاشته مىشود و از گياهان بومى شده است. در حال حاضر در چاهبهار، بندرعباس و ساير نقاط جنوب كشور مىرويد.

چريش

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى چريش داراى يك روغن تلخ و مارگوزيك اسيد ^u200a١u200aاست. روغنى كه از دانههاى آن گرفته مىشود، داراى دو نوع مادۀ تلخ است. در دانههاى آن در حدود u200a۴۵u200a درصد روغن وجود دارد. مواد تلخى كه از روغن چريش جدا شده است عبارتاند از: نيمبين ^u200a٢u200aو نيمبىنين ^u200a١u200aو نيمبيدين ^u200a٢u200aكه مادۀ عامل عمدۀ آن را تشكيل مىدهد شامل سولفور مىباشد. از شكوفههاى چريش يك گلوكوزيد به نام نيمبوسترين ^u200a٣u200aدر حدود u200a٠٠۵u200a/u200a٠u200a درصد و اسانس روغنى فرّار با بويى نامطبوع (در حدود u200a۵u200a/u200a٠u200a درصد) و نيم بوسترول ^u200a۴u200aو نيم بستين ^u200a۵u200aو اسيدهاى چرب جدا شده است. در گلهاى آن يك مادۀ تلخ و اسانس تلخ و تحريككننده وجود دارد. در ميوههاى آن مادۀ تلخ باكايانين ^u200a۶u200aيافت مىشود.

از پوست تنۀ درخت در حدود u200a٠۴u200a/u200a٠u200a درصد مادۀ نيمبين و در حدود u200a٠١u200a/u200a٠u200a درصد مادۀ نيمبينين و در حدود u200a۴u200a/u200a٠u200a درصد مادۀ نيمبيدين و در حدود u200a٠٢u200a/u200a٠u200a درصد اسانس جدا شده است ]G. I. M. P[ .

در گزارش ديگرى در مورد تركيبات شيميايى گياه چريش چنين آمده است:

در پوست درخت نيمبين، نيمبيدين، نيمبىنين، نيمبوسترول [باتاچارچى ^u200a٧u200a] و سوجيول ^u200a٨u200aو نمبيول ^u200a٩u200a[سنگوپتا ^{u200a١٠u200a}]يافت مىشود. در روغن تصفيه شدۀ آن پالميتيك اسيد ^{u200a١١u200a}، استئاريك اسيد ^{u200a١٢u200a}اولئيك اسيد ^{u200a١٣u200a}، لينولئيك اسيد ^{u200a١۴u200a}، آراشيديك اسيد^{u200a١۵u200a}و مقدار كمى ميريستيك اسيد ^{u200a١۶u200a}وجود دارد. روغن دانههاى آن منبع غنى از اولئين ^u200a١u200aو استئارين است [پتلو ^u200a٢u200a]. مهمترين عامل مؤثر اصلى روغن آن نيمبيدين است كه مقدارى سولفور در آن يافت مىشود. [صديقى ^u200a٣u200a]. در برگهاى آن مارگوزين ^u200a۴u200aوجود دارد [گوسوامى و دوت u200a۶٣۴u200a].

خواص-كاربرد

در هند: پوست درخت چريش تلخ مقوى و تونيك است و قابض و تببر مىباشد. همچنين پوست ريشه و ميوههاى نارس آن نيز تونيك و مقوى و تببر است.

برگهاى لهشدۀ آن را به صورت ضماد براى فروكش كردن جوش و كورك روى محل مبتلا مىگذارند. جوشاندۀ برگهاى آن را به عنوان ضدعفونىكننده براى ضد عفونى كردن زخمها و اكزما به كار مىبرند. گلهاى خشك آن تونيك و مقوى بخصوص مقوى معده است. روغن آن محرك، ضدعفونىكننده و به عنوان پادزهر براى مارگزيدگى و عقربزدگى مصرف مىشود. ميوههاى آن مسهل است. و براى كشتن كرم معده به كار مىرود، ضمنا نرمكننده نيز مىباشد.

در برمه: پوست درخت به عنوان مقوى و تونيك و برگ، گل و روغن آن به عنوان محرّك موضعى و حشرهكش مصرف مىشود [راجر ^u200a۵u200a]. صمغ آن نرمكننده و مقوى و گلهاى آن براى تقويت معده مفيد است. برگهاى لهشدۀ آن را به صورت ضماد روى جرب و تاولهاى تر براى التيام مىگذارند [تئوبالد ^u200a۶u200a].

در هند و چين: تنطور پوست درخت براى اشخاص مبتلا به مالارياى مزمن يا يرقان و خستگى عمومى تجويز مىشود و بعلاوه براى اشخاصى كه پس از جراحتهايى تب كردهاند نيز توصيه مىشود. از تنطور برگ درخت به عنوان محرّك اشتها و با ريواس به عنوان تونيك (ولى يبوستزا) استفاده مىشود. به علاوه از اين تنطور به صورت مالش روى اعضاى شكسته و يا از جا در رفته و براى تسكين دردهاى عضلات به كار مىبرند. از روغن برگهاى آن براى معالجۀ دردهاى روماتيسمى و ماليدن آن براى رفع اكزماى مزمن استفاده مىشود. همچنين اهالى كامبوج براى برگهاى جوان و گلهاى درخت خاصيت تصفيۀ خون و خونسازى قايلاند. از له شدۀ برگها و گلهاى آن ضمادى درست كرده و با انداختن روى پيشانى براى معالجۀ هذيان تب استفاده مىشود. جوشاندۀ رقيق ريشۀ گياه با اجزاى ديگرى به عنوان ضد صفراوى و تونيك براى معالجۀ سل و ناراحتىهاى كبد مصرف مىشود [مىنات ^u200a١u200a]. جوشاندۀ پوست و گل و برگ آن به صورت كمپرس براى التيام زخمها و جراحتها كاربرد دارد [پتلو]. در اندونزى از جوشاندۀ برگها و يا از روغن دانۀ آن به عنوان ضدعفونىكننده، روى زخمها مىمالند [هين ^u200a٢u200a]. روغن دانۀ آن به عنوان ضد انگل و پارازيت براى معالجۀ بيمارىهاى پارازيتى پوست نظير بيمارى اسكابيز ^u200a٣u200aماليده مىشود [واناستىنيس - كروزمان ^u200a۴u200a].

توضيح: بيمارى اسكابيز يا نوعى جرب، بيمارى پوستى است كه شديدا مسرى مىباشد و عامل آن يك آراكنيد ^u200a۵u200aبه نامSarcoptes scabiei است كه موجب خارش پوست مىشود.

درخت چريش در هند درختى مقدس است و در تشريفات مذهبى هندوها به كار مىرود. لهشدۀ پوست آن بوى ملايم مىدهد و صمغ درخت شبيه صمغ عربى است.