شقايق سرخ

به فارسى «شقايق» و «شقايق سرخ» و در كتب طب سنتى با نام «خشخاش منثور» كه نوعى خشخاش برى است نام برده مىشود. در كتب طب سنتى بهطور كلى براى خشخاش مزروع معروف كه از آن ترياك مىگيرند دو نوع اصلى قايل هستند يكى خشخاش بستانى كه علاوه بر گل آن تخم آن نيز سفيد است و ديگر خشخاش برى كه تخم آن سياه است و چون شقايق سرخ نيز داراى تخمهاى سياهرنگ مىباشد، لذا آن را نوعى خشخاش برى مىدانند. به فرانسوى Coquelicotو Ponceau و Pavot rouge و به انگليسى Co poppy و Red poppy گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ خشخاش Papaveraceae ، نام علمى آن Papaver rhaeas L. است كه آن را P. rhoeas نيز مىنويسند.

مشخصات

شقايق سرخ گياهى است علفى يكساله كه از آن يك عصارۀ شيرينى ترشح مىشود. گلهاى آن درشت در انتهاى ساقۀ گلدهنده و به رنگ سرخ زنده كه اغلب لكۀ سياهى در ته جام آن ديده مىشود. بلندى آن تا يك متر مىرسد. برگها و ساقۀ آن پوشيده از كرك و تار مىباشد. برگها با بريدگىهاى عميق و دندانهدار، شكل كلى آنها مانند مثلث كه قاعدۀ آنها طرف ساقه و رأس آن به طرف خارج است. ميوۀ آن شبيه خشخاش معمولى ولى كوچكتر از آن به ابعاد u200a٢u200a*u200a١u200a سانتىمتر است. تخم آن كه در داخل ميوه قرار دارد سياهرنگ مىباشد. شقايق از گياهان آهكدوست است و هركجا كه بهطور طبيعى مىرويد نشاندهندۀ آهكى بودن خاك آن است. اين گياه معمولا در مزارع غلات و در نقاط سايهدار و قسمتهاى روشن و كمدرخت جنگلها مىرويد.

شقايق سرخ در اروپا و آسيا و ساير مناطق معتدله نيمكرۀ شمالى مىرويد. در هند و كشمير، در ايران در مناطق سرحدى ايران و عراق در درۀ بازوفت و واريتههايى از آن در تبريز و كرمان مىرويند. گزارشهايى از وجود اين گياه در خوزستان بين شوش و دهلران و بين هفتتپه و اهواز نيز حكايت مىكند.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى و مواد عامله در گياه شقايق سرخ بهطور كلى مواد روئدين ^u200a١u200a، مورفين، پارامورفين ^u200a٢u200aو ناركوتين وجود دارد. وجود يك گلوكوزيد نيز در آن مشخص شده است. روئدين يك آلكالوئيد غير سمى است كه در تمام قسمتهاى اندام گياه يافت مىشود. از گل آن در حدود u200a٠٣١u200a/u200a٠u200a درصد آلكالوئيد روئدين به دست مىآيد. به علاوه در گل شقايق مواد ديگرى از جمله لعاب، كمى قند، صمغ و. . .

وجود دارد ]G. I. M. P[ . در گزارش ديگرى وجود روژنين ^u200a٣u200aنيز در آن تأييد شده است [كاريونه و كيمورا].

خواص-كاربرد

شيرابهاى كه از كپسول گياه شقايق سرخ گرفته مىشود مخدر و كمى مسكن و آرامبخش است. برگها و تخم آن تونيك، مقوى و در تبهاى ضعيف مؤثر است ]G. I. M. P[ .

در چين گلها و ريشۀ گياه براى يرقان تجويز مىشود [استوارت]. در ژاپن و فيليپين از دمكردۀ گلهاى آن به صورت غرغره استفاده مىشود [كاريونه و كيمورا]، آن را براى تسكين سرفه مىخورند [سوريانو]. در فرانسه سابقا از دمكردۀ گلهاى آن براى نرم كردن سينه استفاده مىكردند و در مخلوطى به نام گلهاى سينهاى ^u200a۴u200aمورد مصرف قرار مىدادند.

شقايق سرخ از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى خيلى سرد و خشك است و تخم آن سياهرنگ و برگ و تخم آن از برگ و تخم خشخاش معمولى (خشخاش ترياك) قوىتر است و براى تسكين حرارت كبد و قطع سيلان رحم مفيد است.

دمكردۀ ريشۀ آن كه پس از دم كردن، مقدار آب به نصف برسد براى سياتيك نافع است.

شقايق سرخ براى دماغ مضر است و از اين نظر بايد با رازيانه خورده شود. مقدار خوراك از تمام اعضاى گياه نصف مقدارى است كه در مورد خشخاش معمولى توصيه مىشود بنابراين مقدار خوراك از جرم اعضاى گياه شقايق سرخ در حدود u200a۴u200a گرم و به صورت دمكرده در حدود u200a۶u200a-u200a۵u200a گرم و جوشاندۀ آن u200a١٠u200a-u200a٨u200a گرم از كپسول يا از گل آن است كه در صد گرم آب جوشيده شود. مدت دم كردن آن u200a١٠u200a-u200a۶u200a ساعت مىباشد. مقدار خوراك از تخم آن u200a۵u200a گرم است. در اكثر موارد از نظر خواص به جاى شقايق سرخ مىتوان از كاهوى برى استفاده كرد.

از جوشاندۀ u200a٨u200a-u200a٧u200a كپسول اين گياه در هزار گرم آب نيز براى خواب بچهها استفاده مىشود،u200a۴u200a-u200a١u200a قاشق كوچك بسته به سن بچه شبها داده مىشود.

ممكن است از شربت گل شقايق سرخ نيز استفاده شود. براى اين كار u200a١٠٠u200a گرم گل شقايق سرخ را در u200a١۵٠٠u200a گرم آب جوش به مدت u200a۶u200a ساعت دم مىكنند و در حدود يك كيلوگرم شكر يا كمى بيشتر به آن اضافه مىنمايند و براى اشخاصى كه از نظر خوردن قند مسئلهاى نداشته باشند، مىتوان تجويز نمود.

گونههاى ديگر شقايق كه در ايران مىرويند و از نظر دارويى مورد توجه هستند عبارتاند از:

u200a١u200a. Papaver dubium L.

گياهى است يكساله، قسمت پايين ساقۀ آن بدون كرك برگهاى آن با تقسيمها و بريدگىهاى عميق بهطورىكه آن را به صورت شانهاى درآورده و پوشيده از كرك ابريشمى ظريف است. گلبرگها به رنگ ارغوانى قرمز است. اين گياه در هندوستان در مناطق معتدل و سرد مانند كشمير مىرويد. در ايران در قزوين و در اطراف تهران، در آذربايجان در اطراف تبريز و در غرب در دامنههاى كوه شازند و سيلاخور و در بلوچستان و در مرزهاى شرقى در حريرود ديده مىشود. واريتهاى از اين گياه در غرب بين بغداد و بيستون به نام P. dubium var turbinatum DC. و رقم ديگرى به نام P. dubium var subintegrum) M. B. (Elkan. در خراسان در رباط سفيد بين مشهد و تربت حيدريه مىرويد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در شقايق گونۀ P. dubium دو آلكالوئيد به نامهاى آپورئين ^u200a١u200aو آپورئيدين ^u200a٢u200aوجود دارد. آلكالوئيد دوم داراى اثر فيزيولوژيكى شبيه تبائين است ]G. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

گلهاى شقايق گونۀ P. dubium معرق مىباشد و چون كمى سمّى است در مصرف آن بايد دقت شود و در حد مجاز باشد و از اختلاط گلهاى اين گياه با شقايق سرخ ) P. rhoeas( پرهيز شود كه مسموميت ايجاد نشود.

u200a٢u200a. گونۀ Papaver orientale L.

گياهى است چندساله با ساقۀ افراشته پوشيده از كرك. برگهاى آن با تقسيمات مكرر و پهن دندانهدار با دندانههاى ارهاى. گلهاى آن به رنگ قرمز ارغوانى و گلبرگها پوشيده از كرك مخملى است. كپسول آن تخممرغى با ديسك مسطح در انتهاى آن.

اين گياه در هند در باغها كاشته مىشود. در ايران در گيلان در شمال ايران در هرزويل و راه چالوس و همچنين در قزوين و رى بهطور خودرو ديده مىشود. در آذربايجان در دامنههاى سهند و در ميشوداغ و در سنندج كردستان نيز مىرويد. در شمال ايران اين خشخاش را خشخاش سفيد مىنامند.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى اين گونه داراى آلكالوئيدهاى ناركوتين، تبائين، ايزوتبائين ^u200a١u200aاست و به علاوه وجود گلوسيدين ^u200a٢u200a، دو باز فنلى و يك باز غير فنلى در آن مشخص شده است. در اين گياه مورفين مشاهده نشده است.

جمع آلكالوئيدهاى گياه در حدود u200a١۶u200a/u200a٠u200a درصد است كه شامل تبائين، پروتوپين و اوريپاوين ^u200a٣u200aنيز مىباشد ]G. I. M. P[.

خواص-كاربرد

خواص دارويى گونۀ P. orientale شبيه خواص شقايق سرخ است. گلبرگهاى آن معرق مىباشد و چون اين گياه سمى است در مصرف آن بايد احتياط نمود و خيلى كم مصرف كرد و به علاوه از اختلاط آن با شقايق سرخ بايد اجتناب شود.

u200a٣u200a. گونۀ Papaver argemone L.

گياهى است يكساله پوشيده از كرك ابريشمى. برگهاى آن داراى تقسيمات مكرر كه به صورت رشتههاى نازك درآمده است. گلبرگهاى آن تخممرغى دراز به رنگ پريده با لكههايى به رنگ قرمز تيره است. كپسول آن دراز، استوانهاى و به شكل گرز مىباشد. اين گياه در اطراف تبريز در مزارع اراك در نوده و در غرب ايران در كرند مىرويد. در هند در باغها كاشته مىشود.

خواص-كاربرد

شربت گلهاى اين گياه در اسپانيا به عنوان معرق مورد توجه است. دانههاى آن نيز ملين است.

u200a۴u200a. گونۀ Papaver bracteatum Lindl.

گياهى است چندساله كه معمولا از سال دوم به بعد گل مىدهد. ساقۀ آن افراشته و پوشيده از كرك است. برگها داراى بريدگى كه هريك از قسمتهاى آن دراز نيزهاى است. گلهاى آن به رنگ قرمز خونى كه در بن جام آن يك لكۀ درشت تيره ديده مىشود.

گلبرگها پوشيده از كرك ريز مىباشد. كپسول آن تخممرغى با ديسك پهن كه در اطراف آن دندانههايى وجود دارد. اين گياه در ايران در دامنههاى البرز در پلور و در دامنههاى كوه دماوند در گچسر در ارتفاع u200a٢٠٠٠u200a مترى و در ورك نزديك كرج، در درۀ چالوس مازندران در u200a٢٢٠٠u200a متر ارتفاع و در آذربايجان در خوى ديده شده است.

در مناطق شمال به نام «خشخاش سياه» شناخته مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در ريشه و برگ و كپسول اين گياه مادۀ تبائين يافت مىشود. مقدار تبائين در كپسول آن كه ضمن تيغ زدن با صمغ شيرۀ آن خارج مىشود بيش از ساير قسمتها مىباشد. مقدار تبائين اين گونه شقايق كه در ايران مىرويد از گونههاى نظير آن كه در ساير مناطق دنيا مىرويند بيشتر است. به همين جهت از نظر دارويى خيلى مورد توجه مىباشد.

مادۀ تبائين يا پارامورفين يكى از آلكالوئيدهاى موجود در ترياك است كه مقدار آن در خشخاش مولد ترياك خيلى كم است ولى در اين گونه ) P. bracteatum( زياد است.

تبائين يك آلكالوئيد سمى متبلور سفيدى است به فرمول خام Cu200a١٩u200aHu200a٢١u200aNOu200a٣u200a و نام شيميايى آن دى-متيل-دهايدرومورفين ^u200a١u200aمىباشد.

معروف است كه مادۀ تبائين را مردم منطقۀ Thebes به جاى ترياك مصرف مىكردند به اين دليل آن را Thebaineگفتهاند. Thebes از شهرهاى قديمى ازبينرفتۀ مصر شمالى است كه مشرف به نيل در روزگاران كهن وجود داشته و پايتخت سابق مصر در اين شهر بوده است.

مقدار تبائين كه در ترياك در حدود u200a۵u200a/u200a٠u200a-u200a٢u200a/u200a٠u200a درصد مىباشد در شيرۀ خشك حاصل از تيغ زدن كپسول گونۀ P. bracteatum ايران خيلى بيشتر و چندين برابر است.

تبائين در u200a١٩٣u200a درجۀ سانتىگراد ذوب مىشود و تقريبا در آب غير محلول است ولى در الكل و اتر حل مىشود و در اسيد سولفوريك غليظ نيز حل مىشود و به رنگ قرمز تيره درمىآيد.

تبائين به عنوان يكى از داروهاى معروف براى ترك اعتياد ترياك مورد توجه است.