نسترن

به فارسى «نسترن» و در كتب طب سنتى «گل سرخ برى» ، «ورد احمر برى» و «ورد الكلب» و درخت آن «دليك» نام برده شده است. به فرانسوى آن را Rose de chien و به انگليسى Dog rose گويند. درختچۀ آن به فرانسوى Eglantier وRosier des chiens و Rosier des haies و به انگليسى Dog rose نام دارد. گياهى است از خانوادۀ Rosaceae ، نام علمى آن Rosa canina L. و مترادفهاى آن R. caucasica Pall. ، R. calycina M. B. ، R. arguta stev. و R. Frondosa stev. مىباشد، از طرف گياهشناسان مختلف نامگذارى شده است.

مشخصات

نسترن يا گل سرخ برى درختچهاى است كوتاه (u200a٣u200a-u200a٢u200a متر) با شاخههاى كمانى به رنگ سبز تيره و كبود با خارهاى پراكنده. تيغهاى آن در جستهاى اصلى مسطح و خميده و قاعدۀ آن پهن است ولى در شاخههاى گلدار كوتاه و با تعداد بيشترى مىباشد.

برگها معمولا داراى u200a٧u200a-u200a۵u200a برگچه است. هر برگچه صاف و كبودرنگ، گاهى روى رگبرگ كمى كرك مىباشد و در رگبرگهاى پشت برگچه تارهاى غدهاى وجود دارد.

برگچهها داراى دندانههاى ارهاى نوكتيز كشيده رو به بالا، گلهاى آن سفيد يا صورتى به قطر u200a٨u200a-u200a٢u200a سانتىمتر و داراى يك پايك صاف و كموبيش خزى به طول ۵u200a/u200a٢u200a-u200a۵u200a/u200a٠u200a سانتىمتر مىباشد. ميوۀ آن گرد يا تخممرغى كوزهاىشكل كشيدۀ صاف با رنگ سرخ تيره يا سرخ روشن كه سينورودون ^u200a١u200aنام دارد و دانهها در داخل آن قرار دارند.

نسترن واريتههاى متعددى در ايران دارد كه در مناطق مختلفه دامنههاى البرز و درۀ كرج و زاگروس انتشار دارد و در دامنههاى كوه الموت قزوين در u200a٢٠٠٠u200a مترى، در مشهد، نيشابور، اخلمد خراسان، در دامنههاى دنا، در سىسخت فارس، در لرستان، اراك و همدان بهطور پراكنده ديده مىشود.

قسمت كوزهاىشكل متورم اين نسترنها كه زير كاسبرگ و گلبرگهاى گل قرار دارد و قرمزرنگ است، به نام سينورودون ^u200a١u200aناميده مىشود و در طب گياهى به عنوان دارو مصارف وسيعى دارد.

اين قسمت پس از خشك شدن سخت مىشود و رنگ آن به قهوهاى تبديل مىشود طعم آن قابض و كمى شيرين است و در داخل آن الياف باريك و نازك ابريشمى است كه در درون آنها دانههاى گياه كه به صورت فندقه بيضى زاويهدار و بسيار سخت مانند تكمه مىباشد، قرار دارند.

قسمت گوشتى جدار سينورودون با طعمى ترش و اسيدى است و داراى اسيدهايى از جمله سيتريك اسيد، ماليك اسيد، كمى قند، تانن و مقدار قابل ملاحظهاى ويتامين C مىباشد.

خواص-كاربرد

سينورودون يا قسمت كوزهاىشكل زير كاسبرگ نسترن از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و خشك است. خوردن گرد سينورودون از خونريزى و بخصوص از خونروى از سينه جلوگيرى مىكند و قابض است. اگر u200a٨u200a گرم آن را با آب بخورند اسهالهاى سخت را علاج مىكند و شياف آن مقوى رحم بوده و رطوبتهاى رحم را خشك مىكند. جوشاندۀ ميوۀ گل سرخ برى خصوصا قسمت تازۀ گوشتدار خارجى آن چون داراى مقدار زيادى ويتامين C است اگر جوشاندن كمتر از 8-7 دقيقه به طول بينجامد براى رفع عوارض كمى ويتامين C در بدن نافع است. قسمت گوشتدار ميوۀ نسترن قابض است و مدر و در بيمارىهاى ناشى از ورم كليهها و براى تسكين دردهاى ناشى از وجود سنگ كليه اثر مفيد دارد و به صورت مربا مصرف مىشود.

مقدار خوراك گرد سينورودون به صورت دمكرده u200a۵٠u200a گرم در هزار گرم آب جوش است و پس از دم كردن فنجان فنجان مصرف مىشود. به صورت گرد آن u200a١u200a-u200a۵u200a/u200a٠u200a گرم به عنوان مدر و قابض ضد كمى ويتامين C مصرف مىشود. از الياف داخل سينورودون كه دانهها را در بر گرفتهاند به عنوان ضد انگل بخصوص ضد انگل آسكاريد در بچهها استفاده مىشود و به مقدار u200a۵u200a/u200a٠u200a-u200a٣u200a/u200a٠u200a گرم مخلوط با عسل خورده مىشود.

روش تهيۀ مرباى سينورودون: مقدار مورد نظر سينورودون را گرفته و مقدار كافى قند نيز آماده مىنمايند. سينورودونها را خوب پاك كرده و پوست و الياف داخلى و دانههاى داخل را خارج كرده و قسمت گوشت آنها را گرفته در كمى سركه مىريزند و زيرورو مىكنند تا نرم شود. بعد در هاون مرمرى مىكوبند و از الك بيرون كرده و هر دو واحد از گوشت ميوه كه به اين طريق به دست آمده را با معادل سه واحد قند ساييده مخلوط مىنمايند و در حمام ماريه حرارت مىدهند و مخلوط را زيرورو مىكنند تا خمير يكنواختى به دست آيد و مىگذارند تا سرد شود. اين مربا قابض و خنككننده و خيلى مطبوع است و در آلمان مرسوم است كه با غذا مىخورند.

روى شاخههاى نسترن گاهى بر اثر نيش حشرهاى به نام Rhodites rosae L.

برجستگى كوچكى پوشيده از تار سبزرنگ مايل به قرمز به نام بدگار ^u200a١u200aبه وجود مىآيد، بدگار در طب سنتى به عنوان دارو مستعمل است و خوردن آن در مسلولين اثر مقوى و رفع عرق دارد و به علاوه موجب كاهش آلبومين ادرار و ازدياد ادرار است.

دمكردۀ u200a۵٠u200a گرم از تارهاى داخل سينورودون در هزار گرم آب جوش به عنوان آرامكننده، مدر و مقوى مصرف مىشود.