گل سرخ

در كتب طب سنتى «ورد احمر بستانى» نام برده مىشود. به فارسى انواع آن را «گل سرخ» و نوع خيلى معطر آن را «گل محمدى» گويند. به فرانسوى Rose de France و Rose de province و به انگليسى French rose و Red rose گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Rosaceae ، نام علمى آن Rosa gallica L. و مترادفهاى آن Rosa rubra Lam. و Rosa pigmaea M. B. و Rosa centifolia Ll. و Rosa pumila jacq. و Rosa austriaca Crantz و. . . مىباشد.

گلهاى زيباى سرخ معمولى كه پرورش داده مىشوند، پيوندهايى از انواع مورد نظر و پرورشى مىباشند.

مشخصات

گل سرخ درختچهاى است كوچك با شاخههاى گلدهنده خميده تيغدار با تيغهاى درشت و ريز. تيغهاى درشت آن مسطح خميده و به شكل داس است و با تيغهاى ريز آن غدهاى همراه است. برگهايش داراى u200a۵u200a-u200a٣u200a برگچه و هر برگچه داراى دندانه است.

رگبرگهاى پشت برگ مشخص و به هم رفته است. برگچهها چرمى، بيضىشكل نوكتيز به طول u200a۵u200a-u200a٣u200a سانتىمتر است. روى برگچهها صاف و سبز و پشت آن سبز كمرنگ و رگبرگهايش خزى و نمدى است و با كركهاى غدهاى پوشيده شده و تا سطح پيالۀ گل كشيده شده است. ميوۀ آن گرد يا تخممرغى به طول u200a۵u200a/u200a١u200a سانتىمتر مىباشد كه در داخل برجستگى كوزهاى شكل زير گلبرگها قرار دارد. گل سرخ بهطور وحشى در جنگلهاى مينودشت در u200a٣٠٠u200a متر ارتفاع ديده مىشود و در مناطق مختلف البرز و در اراك نيز انتشار دارد. تكثير اين نوع گل سرخ معمولا از طريق تقسيم پايههاى آن و گرفتن پايۀ جديد و يا از طريق خوابانيدن انجام مىگيرد. انواع دورگ پرپر كه در گلكارى معمول است از طريق قلمه و پيوند ازدياد مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گلبرگها و غنچههاى گل سرخ كه در طب سنتى مستعمل است مقدارى تانن و يك مادۀ رنگى و كمى اسانس و مواد چرب و گاليكاسيد يافت مىشود. غنچهها كه قبل از شكفته شدن چيده مىشوند هر چقدر بيشتر قرمز شده باشد، مقدار تانن آنها كه مادۀ عامل است، بيشتر است.

در گونۀ R. multiflora thunb. كه از نظر مسهل و لينت مزاج از سايرين قوىتر است و مسهل قوى و مدر است بررسيهاى شيميايى به عمل آمده و در آن وجود مولتىفلورين ^u200a١u200a، كمپفرول ^u200a٢u200a، رامنوز و كوئرستول ^u200a٣u200aتأييد شده است [روا].

خواص-كاربرد

غنچههاى ميوۀ قرمزشدۀ گل سرخ معطر، كمى تلخ و كمى شيرين است. از نظر طبيعت طبق نظر عدهاى از حكماى طب سنتى مركب القوى است ولى عدۀ زيادى آن را كمى سرد و خشك مىدانند و عدهاى نيز معتدل ولى قابض ذكر مىكنند. از نظر خواص معتقدند كه مقوى و فرحآور است. گلبرگها و غنچۀ تازۀ آن مسهل است و مسكن صفرا و بلغم رقيق ولى خشكشدۀ آن قابض است. اگر u200a٨٠u200a گرم گلبرگ و غنچۀ تازه آن را بخورند، مسهل است و چندين بار عمل مىكند. عصارۀ برگ گل سرخ كه در سايه خشك شده باشد، براى جلوگيرى از خونروى از سينه و قطع اخلاط خونى و رفع رطوبتهاى معده مفيد است و قبض و يبوست آن بيشتر از غنچه و برگ گل خشك آن است.

خوردن آب غنچۀ خشك آن خفقان گرم را رفع مىكند و ضعف قلب را برطرف مىسازد و اسهالهاى گرم را بند مىآورد. قطرۀ عصارۀ غنچۀ گل سرخ براى رفع سردرد گرم و چشم و گوشدرد و ضماد غنچۀ تازۀ آن براى درد سر و مضمضۀ دمكردۀ آن براى تقويت دندان و لثه و ماليدن گرد خشك آن به دندان و لثه زخمهاى دهان را خوب مىكند.

مضمضه و غرغرۀ دمكردۀ آن با عدس و كافور و بوييدن آن، مقوى دل و دماغ است ولى در اشخاص ضعيف ممكن است باعث ايجاد عطسه، زكام، ورم و آماس خونى شود و در بعضى اشخاص برعكس اين عوارض را تسكين مىدهد. از اين نظر در مورد اشخاص گرممزاج مضمضه و بوييدن آن حتما بايد با كافور توأم باشد.

ضماد غنچههاى خشك آن براى خشك كردن رطوبتها و ضماد تازۀ آن براى ورم مقعده نافع است. اگر با دمكردۀ آن تنقيه شود، براى زخمهاى روده مفيد است و پاشيدن گرد خشك آن براى رفع جوش و التيام زخمها بخصوص زخم آبله و خشك نمودن آن زخمها و دانههاى آن و همچنين براى قطع سيلان از رحم و رفع بدبويى مفيد است و باعث خوشبويى و قبض آن مىباشد. ضماد تازۀ آن براى قطع زگيل، ناراحتىهاى پوستى، رويانيدن گوشت تازه بر زخمهاى عميق، تحليل ورمهاى گرم و شكستگى اعضا نافع است. ماليدن آن در حمام براى رفع بدبويى عرق و پاشيدن گرد آن با برگ مورد براى قطع عرق مفيد است. مضر نيروى جنسى است و ايجاد تشنگى مىنمايد و از اين نظر بايد با انيسون خورده شود. مقدار خوراك از غنچۀ تازۀ گل سرخ تا u200a۴٠u200a گرم و از خشك آن تا u200a١۵u200a گرم و جانشين آن، هموزن آن بنفشه و يا ربع وزن آن، مرزنجوش است.

خوردن گرد گل بن آن (قسمت كوزهمانند واقع در زير گلبرگها) قطع اخلاط خونى از سينه مىنمايد و قابض است و اسهال را بند مىآورد.

زرورد-زرورد اصطلاحا به دانههاى ريزى كه در وسط گل مىباشد، گويند. اين دانه گرم و خشك است و اگر u200a٨u200a گرم از آن با آب خورده شود خونروى از هر عضوى را بند مىآورد و اسهالهاى سخت را قطع مىكند خصوصا بهتر است كه آن را با گلبن مخلوط و بسايند. شياف آن مقوى رحم است و رطوبات رحم را رفع مىكند.

تخم گل سرخ از نظر خواص مانند ميوۀ نسترن يا گل سرخ برى است (به آن بخش مراجعه فرمايند) .

روغن گل سرخ: براى تهيۀ روغن گل سرخ، گلبرگهاى تازۀ بدون گلبن را چيده در روغن كنجد تازه يا روغن زيتون تازه مىريزند و در آفتاب مىگذارند و همينكه رنگ گلبرگها سفيد شد، آن را فشرده و تفاله را خارج مىسازند و مجددا گلبرگ تازه در آن مىريزند باز پس از سفيد شدن فشرده و تفاله را بيرون مىريزند و اين عمل را تا هفت بار تكرار مىكنند تا روغن گل سرخ به دست آيد. روش ديگر اين است كه برگ گل تازه را با هموزن آن روغن كنجد يا زيتون مخلوط كرده و روى آتش ملايم مىجوشانند آنقدر كه فقط روغن بماند. اين روغن را «دهن ورد مطبوخ» يا روغن گل پخته گويند.

روغن گل از نظر طبيعت مركب القوى و معتدل است و خواص آن قابض و محلل و بازكنندۀ گرفتگىها و انسداد مجارى مىباشد و درعينحال مسهل است. اگر بتنهايى و يا با سركه به پيشانى بمالند براى رفع سردرد و تقويت دماغ و رفع بىخوابى مفيد است و مصرف قطرۀ آن در گوش براى تسكين درد گوش و درد سر و مضمضۀ آن مسكن درد دندان است.

خوردن روغن گل سرخ مسهل مواد لزج است و اسهالهاى صفراوى را بند مىآورد و مسكن التهاب معده و زخم رودهها و دلدرد و دلپيچه مىباشد و شكمروش را بند مىآورد. اماله و تنقيه با گل سرخ براى زخم رودهها و دلدرد و دلپيچه كه از خوردن فلوس عارض شده باشد، نافع است. ماليدن آن به زخمها براى رويانيدن گوشت بر زخمهاى عميق و خشك كردن رطوبتها و چركهاى جراحات، زخم و زخم آبله مفيد است و با سفيدۀ تخممرغ براى سوختگى آتش و زخمهاى حاصله در اثر ماليدن نوره بسيار نافع است. روغن گل سرخ با سركه براى رفع عرق بدن نافع است. مقدار خوراك آن تا u200a٣٠u200a گرم است. جانشين آن هموزن آن روغن بيد و نصف وزن آن روغن بنفشه است.

گلاب يا ماءالورد: گلاب از نظر طبيعت مركب القوى است ولى مايل به سردى.

خواص آن مقوى قلب و دهانه معده است. خوردن آن براى رفع عوارض حادث از زكام و خونروى از سينه، خشونت سينه، خفقان گرم، درد معده، رودهها، دلپيچۀ سرد و گرم، درد كبد و طحال مفيد است. بو كردن و ماليدن آن براى سردردهاى گرم و درد چشم مفيد است و اگر با قرنفل مخلوط شود براى سردردهاى سرد و ناراحتىهاى سر نافع است. در بينى گرفتن آن براى تقويت دماغ، حواس، ايجاد نشاط، تقويت دل، رفع خمارى، بىهوشى و خفقان مفيد است و براى زكام مضر است، براى نيروى جنسى مضر است و موى سر را سفيد مىكند، از اين نظرها بايد با نبات و جلاب خورده شود. (جلاب مشروب غير الكلى خنككننده و طبى است كه خواص و طرز ساختن آن در بخش گياه سرخدار در جلد چهارم آمده است.)

مقدار خوراك گلاب تا u200a٩٠u200a گرم است. اگر u200a۶٠u200a گرم گلاب دوبار مقطر شده يا به عبارت ديگر گلاب دو آتشه خورده شود، مسهل است. معمولا براى تهيۀ دمكردههاى غنچۀ خشك گل سرخ u200a٢٠u200a-u200a١٠u200a گرم غنچۀ خشك گل سرخ را در هزار گرم آب جوش دم مىكنند و بتدريج قبل از هر غذا مىخورند.

گلقند: غنچۀ گل سرخ ساييدهشده u200a١٠u200a واحد، گلاب u200a٢٠u200a واحد، قند سفيد ساييدهشدۀ نرم u200a۶۵u200a واحد و گليسرين u200a۵u200a واحد. ساييدۀ گل را با گلاب مخلوط كرده u200a٣u200a-u200a٢u200a ساعت مىگذارند بماند بعد قند و گليسرين را به آن مىافزايند و به دقت مخلوط مىكنند. اين گل قند از داروهاى گياهى قابض است. مقدار خوراك آن متفاوت مىباشد و ممكن است در موارد مختلف و در سنين متفاوت از u200a۴٠u200a-u200a٢٠u200a گرم باشد.

عسل وردى: غنچۀ گل سرخ ساييده u200a١٠u200a واحد، عسل سفيد u200a۶٠u200a واحد و الكل u200a٣٠u200a درجه به مقدار كافى. گل ساييدهشده را در ظرفى ريخته و به قدرى الكل روى آن مىريزند كه u200a٣٠u200a واحد تنطور به دست آيد و اين تنطور را در حمام ماريه تبخير مىنمايند تا u200a١۵u200a واحد باقى بماند. سپس عسل را افزوده و كف آن را گرفته با كاغذ صاف مىنمايند.

غرغرۀ گل سرخ:u200a٣٠u200a گرم عسل وردى را با u200a٢٠٠u200a گرم آب صاف مخلوط كنند.

فرآوردۀ تهيهشده از عوامل قابضه ضعيف است و اگر تا u200a٣٠u200a گرم سركه وردى به اين غرغره بيفزايند بسيار قوى مىشود، و اثر آن خيلى بيشتر است.

سركۀ گل سرخ: گل سرخ خشك نيمكوب u200a١٠u200a واحد، اسيد استيك متبلور u200a٢u200a واحد، سركه u200a٩٨u200a واحد، همه را مخلوط كرده مدت u200a٨u200a روز بخيسانند و گاهگاه به هم بزنند و با فشار از پارچه گذرانيده و با كاغذ صاف كنند. اين محصول از عوامل قابضۀ نامبرده است. مقدار خوراك آن از u200a٣٠u200a-u200a١٠u200a گرم است. در مورد غرغره نيز استعمال مىشود.

شربت گل سرخ مكرر: غنچۀ گل سرخ تازه u200a۴u200a واحد، آب جوش u200a۵u200a واحد و شكر سفيد u200a١u200a واحد. گل را u200a۴u200a قسمت كرده و هر قسمت را در آب بجوشانند تا يك جزء از آب بخار گردد و صاف كنند و قسمت ديگر را افزوده و بجوشانند تا باز يك جزء ديگر آب بخار گردد و همچنين باقى قسمتها را افزوده و صاف كنند، بعد شكر را مخلوط كرده قوام آورند.u200a۵٠u200a گرم از اين شربت مسهل خوبى است و تا u200a١۵٠u200a گرم هم مىشود مصرف نمود.