قطف

به فارسى «اسفناج رومى» ، «اسفناج كوهى» ، «سلمه» ، «سرمه» ، «سرمك» و «آتريپلكس» و در كتب طب سنتى با نامهاى «قطف» و «سرمق» آمده است. به فرانسوى Atriplex و Arroche des Jardins و Belle dame و Follette و به انگليسى Garden orach و Mountain spinach و Orache و Orach گفته مىشود. گياهى است از خانوادۀ Chenopodiaceae ، نام علمى آن Atriplex hortensis L. و مترادفهاى آن A. bengalensis Lamk. و A. heterantha Wight و A. virgata Roth. .

توضيح: گياه مرزنجوش را نيز در بعضى كتب سرمق گفتهاند.

مشخصات

قطف كه به نام «قطف ابيض» هم در كتب آمده است گياهى است علفى يكساله، بلندى آن از u200a۵u200a/u200a٠u200a متر تجاوز نمىكند، برگهاى آن سبز كبود، پهن، ناصاف، موجدار و مثلثى است. گلهاى آن سبز مايل به زرد مىباشد.

اين گياه را در برخى مناطق اروپا و امريكا به جاى اسفناج به صورت سبزى مصرف مىكنند و سه نوع مهم دارد كه به صورت پرورشى كاشته مىشود. نوع قرمز كه به فرانسوى Arroche rouge و نوع زرد كه Arroche Jaune و نوع خونى كه Arroche sanguine گفته مىشود.

اين گياه بيشتر جاهاى سايهدار و مرطوب را دوست دارد. تكثير آن با كاشت تخم گياه در اوايل بهار در مزرعه انجام مىگيرد. معمولا براى خنثى كردن اسيديتۀ آن در سوپ با غذاهاى ديگرى كه مخلوط مىشود، بايد از چاشنىها و ادويه مناسب استفاده شود. چند واريته از اين گياه از جمله در مناطق شرقى ايران در خراسان و بين بجنورد و شيروان و در آذربايجان در اطراف تبريز ديده مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در دانههاى گياه ساپونين وجود دارد و به همين دليل دانههاى آن مسهل است. به علاوه در گياه بتانين ^u200a١u200aو مقدار قابل ملاحظهاى تانيك اسيد وجود دارد ]G. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

در هند از آردى كه از دانههاى گياه تهيه مىشود براى رفع ناراحتىهاى ناشى از كمبود ويتامين A به كار مىرود و خيلى مؤثر است. دانۀ آن مسهل و قىآور مىباشد.

قطف از نظر طبيعت طبق نظر حكما طب سنتى سرد و تر است و از نظر خواص معتقدند كه خوردن برگ پختۀ آن سريع الهضم و خونساز و براى تسكين گرمى و التهاب كبد و همچنين براى اشخاص صفراوى بسيار مفيد است و اگر با آب غوره و انار خورده شود، رفع عطش مىكند و تبهاى گرم را كاهش مىدهد و براى ورمهاى گرم حلق و ساير ورمهاى داخلى مفيد است. نرمكنندۀ سينه است و خوردن آب آن با شكر براى خرد كردن سنگ مثانه و كليه و تحليل ورم طحال مفيد مىباشد و اگر با ادويه خشك و گرم خورده شود براى افزايش نيروى جنسى مؤثر است. خوردن آب برگ و دنبالۀ برگها با شكر ملين مزاج است. خوردن آن براى سردمزاجها مضر است و ايجاد نفخ مىكند.

در جوشاندهها معمولا u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a گرم برگ را در يك ليتر آب مىجوشانند و مصرف مىكنند.

اگر پارچهاى را با آب گياه خيس كرده روى ورمهاى گرم بگذارند ورم را تحليل مىبرد. آب برگهاى پختۀ گياه براى پاك كردن پارچههاى ابريشمى و پشمى رنگين بدون اينكه در رنگ آنها تغييرى دهد، به كار مىرود.

تخم يا دانۀ آن نه گرم و نه سرد ولى خشك است. از نظر خواص بازكنندۀ انسداد مجارى عروق است و ورمهاى خارجى را تحليل مىبرد. مدر است و اگر با نمك و آب گرم و عسل مخلوط و مدت u200a٢٠u200a روز هر روز u200a٨u200a گرم خورده شود، براى باز كردن انسداد مجارى و رفع استسقا و يرقان و زردى مفيد است. همينطور كم ادرار كردن و قطره قطره ادرار كردن را نيز رفع مىكند. اگر با هموزن آن شكر مخلوط و ساييده شود، ماليدن آن براى رفع جرب زير چشم نافع است و خوردن آن نيز براى افزايش نيروى جنسى گرم مزاجها مفيد مىباشد.

مقدار خوراك از دانۀ آن u200a٨u200a-u200a۴u200a گرم و چون در برخى موارد علاوه بر اينكه مسهل است ايجاد تهوع و قى مىكند، لذا بايد با نمك، آب عسل و آب گرم خورده شود.

سابقا مرسوم بود در مواردى كه مشيمه خارج نمىشد حتى وقتى كه u200a۴u200a-u200a٣u200a روز خروج آن به تأخير مىافتاد u200a١۵u200a گرم دانۀ قطف را در u200a۴٠٠u200a گرم آب مىجوشانيدند تا نصف شود و سپس آن را ماليده، صاف كرده و مىخوردند. اين كار در اخراج مشيمه مؤثر بوده است (مشيمه پوستى را گويند كه جنين در آن است) .

گونهاى از اين گياه با نام علمى Atriplex hastata L. كه از نظر خواص شبيه گونۀ بالا مىباشد نيز بهطور وحشى در ايران مىرويد. گياهى است به بلندى u200a١u200a متر. در اراضى سنگلاخى و كنار جادههاى مىرويد. گلهاى آن مايل به سبز و ميوۀ آن داراى يك دانۀ تيره سياه يا شفاف است. برگ آن نيز مانند اسفناج در رديف قطف ابيض ممكن است خورده شود و خواص آن مشابه گونۀ يادشده است. اين گياه در آذربايجان بهطور خودرو ديده مىشود.

چند گونه از جنس Atriplex به صورت درختچه در ايران مىرويد، از جمله A. belangeri) Moq. (Boiss. در اراك و A. griffithii Moq. در مورچهخورت اصفهان و واريتهاى از آن در بلوچستان، اطراف كرمان، سر چاه بيرجند و A. persica Boiss در اطراف مورچهخورت اصفهان ديده مىشود كه خواص دارويى آنها مطالعه نشده است.