تمر هندى

در كتب فارسى با نامهاى «تمر هندى» ، «تمر» ، «خبجه» ، «انبله» و «حمز» آمده است. در بلوچستان با نام محلى «چيتچك» شناخته مىشود. به عربى «صبار» و «شجرة الصبار» و «حومر» گويند و در كتب طب سنتى با نامهاى «تمر هندى» و نوع هستهريز و قرمزرنگ آن را «تمر هيرونى» و «تمر گجراتى» نام مىبرند. به هندى «ايملى» و «آملى» و در بمبئى «امبلى» مىنامند. به فرانسوى Tamarin و به انگليسى Tamarind گويند. تمر درختى است كه درخت آن را به فرانسوى Tamarin يا Tamarinier و به انگليسى Tamarind tree مىنامند. گياهى است از خانوادۀ Leguminosae تيرۀ فرعى Caesalpinaceae ، نام علمى آن Tamarindus indica L.

مىباشد.

مشخصات

گياه تمر هندى درخت بزرگى است داراى برگهاى مركب پرى شامل u200a٢٠u200a-u200a١٠u200a جفت برگچۀ فشرده نزديك به هم متقابل. گلهاى آن به شكل خوشهاى شل و باز در انتهاى ساقه به رنگ زرد مايل به قرمز با گلبرگهاى دراز به طول u200a١٣u200a-u200a١٢u200a ميلىمتر قرار دارد.

ميوۀ آن شبيه باقلا به شكل غلاف ناشكوفا با كمى خميدگى به طول u200a١۵u200a-u200a٧u200a سانتىمتر و به عرض u200a٢u200a-u200a١u200a سانتىمتر كه در آن u200a١٠u200a-u200a٣u200a دانه قرار دارد. سطح خارجى تمر هندى به رنگ نخودى تيره و داخل ميوه گوشتى به رنگ زرد و قهوهاى مايل به قرمز شامل شيرۀ اسيدى ترش مايل به شيرين است و در داخل آن چند هستۀ مربع شكل قرمزرنگ جاى دارد.

نوعى از تمر هندى كه به تمر گجراتى و «هيرونى» معروف است داراى غلافى كوچك و سرخرنگ و داراى هستۀ خيلى كوچك و ريز است و پس از اينكه در آب جوش ريخته شوند، آب به رنگ قرمز درمىآيد.

قسمت مورد مصرف دارويى پولپ داخل غلاف ميوه است. براى تهيۀ تمر هندى ميوهها را شكافته و گوشت آنها را با هستهها بيرون مىآورند و در ظرف چوبى بزرگى اين پولپ و هستهها را روى هم مىريزند و سپس شربت سادهاى كه به حالت جوش باشد روى آن مىريزند كه به تمام قسمتهاى پولپ نفوذ كند.

درخت تمر هندى بومى هند و افريقا مىباشد به جزاير آنتيل نيز وارد شده و در حال حاضر در اغلب مناطق گرم دنيا كه تا u200a٣٠u200a درجۀ عرض شمالى واقعاند مىرويد.

در ايران در بلوچستان مىرويد و كاشته مىشود.

تركيبات شيميايى

در پولپ ميوه مقدار كمى قند و پكتين و در حدود u200a١٠u200a درصد اسيد سيتريك و u200a٨u200a درصد اسيد تارتاريك آزاد و تارتارات اسيد دو پتاسيم است. در پوست درخت تانن وجود دارد و در هستۀ ميوه مقدارى روغن ثابت يافت مىشود. از درخت صمغى گرفته مىشود كه داراى گالاكتان است [وهمر]. سرشاخههاى سبز و جوان درخت و برگهاى جوان و نرم آن منبع غنى از ويتامين B مىباشند [هرمانو-سپولودا]. پولپ ميوۀ گياه داراى مادۀ مسهلى است.

خواص-كاربرد

پولپ داخل ميوۀ تمر هندى خنككننده است و به هاضمه كمك مىكند [راجر]. در موارد تب و براى رفع تشنگى مفيد است [والنزوئلا]. داراى خاصيت جبران كمبود ويتامين C بدن است و ملين مىباشد [سافورد]. از پولپ تازه و كهنۀ آن نيز استفاده مىشود [بركيل]. از تمر هندى براى مبارزه و مقابله با مسموميت حاصله از اسراف در خوردن و جذب روغن دانههاى گياه شوولمگرا مصرف مىكنند [پتلو]. شرح گياه شوولمگرا در جلد چهارم كتاب آمده است. مغز چوب ساقهها و درخت تمر هندى مسهل و كمى مدر است و در تركيبى به عنوان مسهل در موارد اختلالات كبدى و كمى اشتها و كمى ادرار توأم با يبوست تجويز مىشود [مىنات].

در اندونزى ميوههاى مانده و كهنۀ آن براى دارو ترجيح داده مىشود. از ميوههاى كهنه روغنى مىگيرند كه در موارد مختلفى مصارف دارويى دارد از جمله براى رفع خارش از زخم جوش و كورك مصرف مىشود. مخلوط با آب آن را اغلب براى سقط جنين مىخورند [هين]. از پوست درخت و برگهاى گياه نيز اغلب به صورت مخلوط با آب حمام و يا به صورت كمپرس و يا به صورت ضماد استفاده مىشود.

گرد تخم تمر هندى را سابقا در ايران با عسل مخلوط كرده و براى افزايش نيروى جنسى مىخوردند [شليمر]. تمر هندى از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى ايران سرد و خشك است و در مورد خواص آن معتقدند كه مقوى قلب و معدۀ سست است. آشفتگى و تهوع صفراوى را تسكين مىدهد، ملين است و مسهل صفرا و اخلاط سوخته مىباشد و در رديف خوردنىهاى ترش مسهلى به راحتى و خوبى آن نيست. هيجان خون را فرو مىنشاند و براى تبهاى گرم و خفقان گرم و رفع عطش مفيد مىباشد. غرغرۀ آن براى خناق نافع است. مضمضۀ آن براى جوشهاى دهان مفيد است. معمول است كه تمر هندى را زياد در آب نمىمالند و فقط در آب خيس مىكنند، وقتى خوب خيس خورد و محتوى آن داخل آب شد آن را صاف مىنمايند و با كمى نبات مىخورند. تمر هندى براى سينه و طحال مضر است و اسراف در خوردن آن مولد سرفه مىباشد و ناشتا خوردن آن هم بههرحال خوب نيست.

مقدار خوراك آن u200a١۵٠u200a-u200a٣۵u200a گرم است پوست آن قابض است و داروى خوبى براى اسهال مزمن مىباشد.

دانۀ آن سرد و تر و خشكتر از پولپ آن و خيلى قابض است و خوردن مغز دانۀ آن براى تأخير انزال مؤثر است.

تهيۀ پولپ تمر هندى

تمر هندى را به مقدار مورد نظر گرفته در آب مىخيسانند تا كاملا نرم شود و از الك مويى رد مىكنند و مايع حاصله را در حمام ماريه در حد قوام عصاره، تبخير مىكنند. اين پولپ ملين و سرد است و مقدار خوراك آن u200a۶٠u200a-u200a۴٠u200a گرم است.

مرباى تمر هندى

پولپ تمر هندى u200a٢u200a واحد، آب u200a٢u200a واحد و قند كوبيده u200a۵u200a واحد. پولپ را با آب مخلوط كرده زيرورو مىكنند تا خمير يكنواختى به دست آيد و قند را افزوده و در حمام ماريه تبخير مىنمايند تا وزن مخلوط به u200a٨u200a واحد برسد.

اين مربا مبرد و مسهل خوبى است مقدار خوراك آن u200a٢٠٠u200a-u200a۵٠u200a گرم برحسب سن و وزن شخص است.

دمكردۀ تمر هندى

u200a٢٠u200a گرم تمر هندى را با u200a١٠٠٠u200a گرم آب جوش مخلوط كرده مدت يك ساعت دم كنند و با الك صاف نمايند. ظرفى كه در آن دم مىكنند نقره يا چينى بوده و از مس نباشد. اين دمكرده را مىتوان فنجان فنجان در عرض روز خورد.

شير بريدۀ تمر هندى

تمر هندى u200a۶٠u200a-u200a٣٠u200a گرم، شير بريدۀ جوش u200a١٠٠٠u200a-u200a۵٠٠u200a گرم. تمر را در شير بريده مخلوط كرده بگذارد سرد شود و صاف نمايند. اين فرآورده مبرد و مسهل است و فنجان فنجان بخورند تا اثر مسهلى آن ظاهر شود.