لاك

به فارسى در كتب مختلف با نامهاى «لاك» ، «لك» ، «دوج» و «دوس» آمده است.

به فرانسوى Laque و به انگليسى Lac و Seed lac و Laquer tree گفته مىشود.

شيرۀ قرمزرنگ يا قرمز تيرهرنگى است كه از تعدادى درختان يا درختچههاى خانوادۀ Terebinthaceae كه Anacardiaceae نيز ناميده مىشوند گرفته مىشود. از جمله لاكهاى معروف لاكى است به نام ورنى چينى كه به فرانسوى Beau veis de Chine ناميده مىشود به رنگ سياه يا قرمز و در بازار تجارت بينالمللى عرضه مىشود. لاكهاى گياهى بهطور كلى تركيبات غير محلولى از رنگهاى گياهى هستند كه گاهى مخلوط با مواد معدنى براى كاربرد در نقاشى و يا براى تهيۀ كاغذهاى نقاشى و يا مركب چاپ مصرف مىشوند.

اين درختان يا درختچهها كه در چين و ژاپن و هندوچين در مساحتهاى وسيعى به منظور بهرهبردارى تجارتى از لاك آنها كاشته مىشوند نظير درخت Rhus veiciflua Stokes يا Rhus veicifera DC. كه در چين و ژاپن مىرويد و كاشته مىشود، درختى است از خانوادۀ سماقها Anacardiaceae كه از شيرۀ گياهى آن استفاده مىشود و درعينحال كه خواص دارويى دارد از آن لاك ورنى نيز تهيه مىشود. در اين درختان با شكافهايى كه در تنه و ساقههاى آنها وارد مىشود، شيرۀ درخت به صورت مايعى شبيه خامه خارج شده و در ظرفهاى كاملا بسته ريخته شده و نگهدارى مىشوند، بهطورىكه در مجاورت هوا و در تماس با نور نباشند.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در شيرۀ گياه تازۀ به صورت مايع درخت سماق گونۀ R. veicifera مادۀ سمى به نام اوروشيول ^u200a١u200aوجود دارد [لوين و فايدگيملت]. در اندونزى از ميوۀ اين درخت مادۀ چربى به نام جاپانتوك ^u200a٢u200aمىگيرند كه در طب سنتى مصارفى دارد.

بهطور كلى تجزيۀ شيميايى نشان مىدهد كه در گياه مواد دىاوكسى بنزول ^u200a٣u200a، گالاكتوز ^u200a۴u200a، سوربوز ^u200a۵u200a، صمغ لاكاز ^u200a۶u200aو در آخر اوروشيول كه سمى است يافت مىشود.

خواص-كاربرد

شيرۀ تازۀ گياه ناراحتى پوستى ايجاد مىكند و حتى بخار آن نيز روى غشاى مخاط اثر نامطلوب مىگذارد. معالجات متعددى براى رفع ناراحتى پوستى حاصل از اثر شيرۀ گياه يادشده توصيه مىشود، از جمله شستوشوى پوست با آب سير يا ماليدن روغن چاى ^u200a٧u200aكه از چاى گونۀ Camellia sasanqua گرفته مىشود و يا استفاده از آب كافور داغ معمولا اثر خيلى سريع و شفابخش در رفع ناراحتى پوستى مزبور دارد [استوارت]. شيرۀ كهنه و خشكشدۀ آن ظاهرا سميت ندارد و به عنوان دارو براى معالجۀ سرفه در مورد ناراحتىهاى سل ريوى و دفع كرمهاى رودهاى بخصوص آسكاريدها و قطع عادت ماهيانه بدون دليل طبيعى [چيو]مصرف مىشود. برگهاى جوان آن را مىخورند ولى اسراف در خوردن آن توليد اسهال مىكند [چونگ كوئوتونونگ يائوچى]. از برگهاى آن براى دفع كرم روده استفاده مىشود و دانههاى گياه خونريزى را قطع مىكند [شرام].

در اندونزى از مادۀ چرب جاپانتاك كه از ميوۀ آن گرفته مىشود براى پوشانيدن زخم و عدم تماس با هوا استفاده مىشود.

در كتب طب سنتى لاك را از نظر طبيعت گرم و خشك مىدانند و معتقدند كه در موارد استعمال داخلى و به عنوان دارو ابتدا بايد مغسول و تدبير شود يعنى قبل از مصرف روى آن كارهاى اصلاحى دارويى به عمل آيد. براى شستن يا غسل لاك به اين ترتيب عمل مىكنند كه ابتدا لاك را گرفته و از خاشاك و زوايدى كه دارد خوب پاك كرده و مىسايند و پس از آن مقدارى كاه مكى و ريوند چينى را گرفته در آب مىجوشانند و از آب جوشاندۀ آن در حين ساييدن لاك بتدريج در لاك مىريزند و خوب مىسايند، سپس لاك ساييدهشده را از الك داروسازى يا وال رد كرده و بقيه كه مىماند آن را هم باز با كمى آب جوشاندۀ كاه مكى و ريوند چينى مجددا ساييده و دوباره آن را هم از وال رد مىكنند، آنچه كه از وال رد شده در آب تهنشين شود آن را برداشته خشك مىكنند. اين لاك كه به دست آمده دارويى است و در استعمال داخلى مصرف مىشود.

لاك كه به ترتيب بالا مغسول و اصلاح و آماده شده است مقوى كبد و بازكنندۀ گرفتگىهاى طحال و كبد است. لاك بويژه از داروهاى لاغركنندۀ بدن است و براى استسقا، فلج، يرقان، سرفه و سينهتنگى، ضعف كبد و رفع درد كبد مفيد است. در مواردى كه براى طحال خورده مىشود بايد توأم با مصطكى خورد. مقدار خوراك آن تا u200a۵u200a گرم است.

تجربه حكماى طب سنتى نشان مىدهد كه اگر هر روز يك گرم لاك با سركه خورده شود و اين كار تا u200a۴٠u200a روز ادامه يابد براى لاغر شدن بسيار مؤثر است.

لاك براى رنگ كردن پارچههاى پشمى و ابريشمى نيز كاربرد دارد. براى اين كار در آب جوشاندۀ لاك به نسبت u200a۵u200a درصد تارتر (تارتارات اسيد دو پتاسيم) يا (تارتاريك اسيد) مخلوط كرده و سپس پارچه را در اين آب مىجوشانند. و اما نوع ديگر لاك از منشأ حيوانى است كه از نظر مقايسه مختصرى از آن در اينجا درج مىشود. البته كاربرد دارويى ندارد. اين گونه لاك را به فرانسوى La gomme laque و به انگليسى Lac و پوشش نازكى از آن را كه به صورت ورنى در صنعت نجارى و ساير صنايع به كار مىرود Shellac مىنامند.

به محلولى كه از حل كردن در الكل به دست مىآيد نيز Shellac vaish گفته مىشود.

لاك منشأ حيوانى يا گوملاك از ترشحات حشرهاى كوچك به نام Coccus lacca به دست مىآيد كه بيشتر در هندوستان و هندوچين توليد مىشود. اهالى هندوچين از آن در دندانپزشكى براى لاكاژ دندان مصرف مىكردند. در اروپا براى ساختن ورنى و همچنين براى عايق كردن اجسام در مقابل جريان الكتريسيته و. . . به كار مىبرند. اين حشره روى برخى گياهان بخصوص روى Ficus indica (انجير بنگال) و Ficus religiosa (انجير معابد) و Cajanus indicus (لوبياى سودانى) و Dalbergia laccifera (نوعى شيشم لاكزا) و Butea frondosa Roxb.(كه از لگومينوز است و از آن صمغ كينوى بنگال نيز گرفته مىشود) زندگى مىكند.

در صنعت از لاكها به صورت قشر بسيار نازك و ظريفى براى پوشانيدن سطوحى كه مىخواهند خشك شود استفاده مىكنند و پس از آن آماده براى صيقلى كردن و شستن خواهد بود. در نجارى تزيينى براى پوشانيدن چوب كاربرد وسيعى دارد.

خاصيت لاك در نجارى اين است كه در تماس با رطوبت هوا پوشش نازك لاك به تدريج در طول سالها تحت تأثير يك اكسيداز به نام لاكاز به صورت قشر خيلى سخت و غير قابل نفوذ آب درمىآيد. لاك بين انواع ورنىها معروفترين و بهترين است و از نظر عدم نفوذ آب و مقاومت در مقابل تماس با اسيدها و عايق بودن براى جريان الكتريسيته از پوششهاى تزيينى غير قابل جانشين است.

توجه شود كه مصرف لاك قبل از اينكه اصلاح و مغسول شود همانطوركه در قسمت خواص و كاربرد، روش مغسول كردن شرح داده شده است ممكن است مسموميت ايجاد نمايد. در صورتى كه مسموميتى از اين نوع ايجاد شود براى رفع مسموميت ضمن كمكهايى كه با نظر پزشك به بيمار مىشود ممكن است از گياه فاخره استفاده كرد و بيمار را در جوشاندۀ ريشه و برگ فاخره استحمام نمود كه شرح آن در بخش فاخره آمده است.