شاهپسند درختى

به فارسى «شاهپسند درختى» و به انگليسى Lantana و به فرانسوى Lantanier و نوعى از آن را به انگليسى Wild sagiمىنامند. گياهى است از خانوادۀ شاهپسند Verbenaceae داراى چند گونه است كه نام علمى و مشخصات آنها به شرح زير است:

u200a١u200a. Lantana indica Roxb. كه نامهاى مترادف آن Lantana collina Decn. و Lantana alba Schau. مىباشد. درختچهاى است كه در تمام مناطق گرم هند مىرويد. در ايران نيز در بلوچستان ديده شده است. برگهاى آن دندانهدار، نوكتيز، كشيده با قاعدۀ قلبىشكل كه با دمبرگ كوتاهى به ساقه وصل مىشوند. گلهاى آن سفيد است.

u200a٢u200a. Lantana camara L. كه نامهاى مترادف آن Lantana aculeata L. و Lantana camara L. var aculeata Moldenke مىباشد. اين گونه را به انگليسى Lantana و Wild sagi مىنامند.

مشخصات

درختچۀ زينتى است كه داراى چند واريته مىباشد. بومى امريكاى جنوبى است و مدتهاست كه به ايران وارد شده و انواع آن در باغهاى ايران كاشته مىشود. به هند نيز وارد شده ولى چون سالها از ورود آن مىگذرد در حال حاضر نوعى گياه بومى هند تلقى مىشود. درختچهاى است هميشه سبز، بلندى آن u200a٣u200a-u200a٢u200a متر مىباشد. برگهاى آن ناصاف، زبر، به رنگ سبز چمنى، تخممرغى شكل و نوكتيز. گلهاى آن كوچك به رنگ سفيد مايل به زرد و مخلوط با زرد و صورتى كه بهطور گروهى در انتهاى شاخههاى گلدهنده در اواخر بهار تا اواسط پاييز در اقليم ايران ظاهر مىشود. تكثير آن از طريق كاشت قلمۀ آن است كه در اواخر تابستان گرفته مىشود. البته تخم آن نيز كاشته مىشود ولى معمول در باغبانى كاشت قلمۀ آن است.

u200a٣u200a. Lantana crocea Jacq. كه مترادف آن واريتهاى از گونه قبل با نام Lantana camara L. var crocea Baileyمىباشد، درختچهاى است با گلهاى ابتدا زرد كه بعدا زعفرانى مىشود. در باغهاى ايران كاشته مىشود.

u200a۴u200a. Lantana mista L. كه مترادف آن Lantana camara L. var mista Bailey مىباشد. درختچهاى است با گلهاى به رنگ زرد آجرى و نارنجى و زعفرانى.

u200a۵u200a. Lantana sanguinea Medic. كه مترادف آن Lantana camara L. var sanguinea Bailey مىباشد. درختچهاى است كه گلهاى آن ابتدا زرد پس از آن زعفرانى در نهايت امر قرمزرنگ مىشود.

درختچههاى يادشده با گلهايى به رنگهاى متفاوت همه در ايران «شاهپسند درختى» ناميده مىشوند و در گلكارى و باغها كاشته مىشوند. از جهت نامگذارى عدهاى از گياهشناسان آنها را واريتههايى از L. camara و عدهاى گونهاى خاص مىدانند ولى خواص دارويى آنها مشابه است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى چنين آمده است كه شاهپسند درختى، گونۀ L. camara داراى اسانس معطر و مادۀ لانتانين ^u200a١u200aاست. مادۀ لانتانين گردش خون را ضعيف و درجۀ حرارت بدن را كاهش مىدهد [والنزوئلا]. به علاوه يك ترىترپينوييد نيز در آن مشخص شده است.

در گزارش مطالعات علمى ديگرى در مورد تركيبات شيميايى شاهپسند درختى L. camara چنين آمده است:

در گياه اسانس روغنى فرّار مشخص شده است و اسانس آن داراى كامرن ^u200a١u200a، ايزوكامرن ^u200a٢u200aو ميكرانن ^u200a٣u200aمىباشد. از برگهاى آن در دوران گل كردن و همچنين در دوران رسيدن دانهها در حدود u200a۶٨u200a/u200a٠u200a-u200a٣١u200a/u200a٠u200a درصد مادۀ لانتانين گرفته مىشود. اگر گوسفندى u200a٢u200a گرم از مادۀ لانتانين را بخورد مبتلا به حساسيت به نور و يرقان مىشود.

البته اين نتيجه وقتى مشاهده مىشود كه حيوان در مقابل تابش نور مستقيم خورشيد قرار داده شود.

در گزارش ديگرى آمده است كه آلكالوئيد موجود در برگهاى گياه فشار خون را پايين مىآورد و تنفس عميق را تسريع مىنمايد و در سگها موجب ايجاد لرز مىشود.

بنابراين آلكالوئيدهاى گياه ممكن است در معالجۀ آسم و برونشيت و براى كاهش فشار خون شريانى و كاهش تب به كار رود ]G. I. M. P[ .

در گزارش ديگرى آمده است كه در برگهاى گياه يك مادۀ عامل سمى به نام لاندن A ^u200a۴u200aوجود دارد كه عامل ايجاد حساسيت به نور يا خوف نور و يرقان در گوسفند مىباشد. به علاوه داراى لاندن B ^u200a۵u200aنيز هست كه مادۀ بىاثرى است. ضمنا برگها داراى لانكامارن ^u200a۶u200aاست كه يك سم ماهى و محرك قلبى است. در پوست و در ريشۀ درخت آلكالوئيد لانتانين وجود دارد كه خاصيت ضد باكترى دارد ]S. G. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

در گينه از شاهپسند درختى، گونۀ L. camara به عنوان داروى التيامدهندۀ زخم و معرق و بادشكن و ضد اسپاسم استفاده مىشود. از جوشاندۀ آن در موارد كزاز، روماتيسم و مالاريا مىخورند و آن را تونيك و نيروبخش مىدانند.

در هند گونۀ L. indica را در موارد مارگزيدگى به عنوان ضد سم به كار مىبرند.

در چين از گونۀ L. camara به عنوان دارويى بسيار مؤثر در ميزان وسيعى استفاده مىشود. در جنوب چين از جوشاندۀ گياه در آب حمام ريخته و در آن استحمام مىكنند، براى معالجۀ جرب پوست و جذام خيلى مفيد است [هاو]. در هندوچين از برگهاى گياه به عنوان محرك، ضد كرم و قاعدهآور استفاده مىشود [پروت و هرير].

دمكردۀ آن را جانشين دمكردۀ فرنجمشك ^u200a١u200aمىدانند [فوكود]. در شبهجزيرۀ مالايا و اندونزى و فيليپين از لهشدۀ برگهاى گياه به عنوان ضدعفونىكننده و محلل استفاده مىشود و روى بريدگى اعضا، زخمها [بركيل و هانيف]و ورمها مىگذارند و همچنين براى كاهش درد پشت از آن استفاده مىكنند [واتانابه].

به علاوه به محلولهاى لوسيونهايى اضافه كرده، به صورت كمپرس گرم و همچنين به صورت ضماد براى درمان روماتيسم به كار مىبرند [هين، واناستىنيس- كروزمان و والنزوئلا]. از عصارهاى كه با فشار از برگهاى خيسخورده و لهشدۀ آن گرفته مىشود، به عنوان قىآور در مواردى كه غذاهاى نامناسب خورده شده استفاده مىشود [كلوپنبرگ-ورستيغ].

برگهاى پلاسيده و پژمردهشدۀ گياه براى رفع ناراحتى تنفسهاى آسمى و برگهاى تازۀ آن كه در اطاق گذارده شود براى كاهش تب مؤثر است [كلوپنبرگ-ورستيغ].