باقلاى هندى

در كتب طب سنتى با نامهاى «اطموط» ، «اطماط» (صيدنه) و «اكتمكت» (صيدنه و مخزن) آمده است. به هندى «كارانجا» و «كارانج» گفته مىشود. سابقا در بازار دارويى فارس با نام «خايه ابليس» عرضه مىشده است. ثمر درختى است كه درخت آن را به فرانسوى Pongami و به انگليسى Indian beach و Poonga oil plant مىنامند.

گياهى است از خانوادۀ Leguminosae ، نام علمى آن Pongamia pinnata) L. (Merr.

و مترادف آن Pongamia glabra Vent. است.

توضيح: در لغتنامۀ دهخدا بر مبناى آنچه كه در تحفۀ حكيم مؤمن آمده، اكتمكت را يك نوع سنگى كه تقريبا داراى همين خواص باقلاى هندى است معنى كردهاند، ولى طبق مطالعاتى كه به عمل آمده و در مخزن و صيدنه نيز تأييد شده و نام هندى آن كارانجا در مدارك علمى هند نيز تطبيق مىنمايد، توصيف تحفه درست نيست و اكتمكت ميوۀ درختى است با نام و مشخصات يادشده كه در مخزن آمده و مراجع علمى غربى و هندى نيز نام و مشخصات آن را به شرح مذكور مشروحا آوردهاند و در اينجا از نظر مقايسه براى خوانندگان عزيز، خواص و كاربرد اين دارو را عينا از منابع علمى امريكا، هندى و همچنين از مخزن الادويه نقل مىكنيم.

مشخصات

باقلاى هندى ميوۀ درختى است به بلندى u200a١۵u200a-u200a١٠u200a متر، خيلى پرشاخه و منشعب و برگهاى آن مركب، داراى u200a٧u200a-u200a۵u200a برگچه بيضى سبز كه خيلى دير مىريزد و تا اواسط زمستان روى درخت مىماند. گلهاى آن خوشهاى شل و سفيدرنگ كه معمولا محور گلها از كنار برگها يعنى از محل تقاطع دمبرگ با ساقه ظاهر مىشود. ميوۀ آن داراى غلاف كوچك و كمى دراز مانند باقلا مىباشد كه اغلب يك دانه و بندرت u200a٣u200a-u200a٢u200a دانه در آن قرار دارد. اين درخت در سرتاسر هند در كنار رودخانهها بخصوص در سواحل درياها و همچنين در چين، جاوه، استراليا و بهطور كلى در سرتاسر سواحل از جنوب چين تا پولينزيا مىرويد.

تركيبات شيميايى

در روغن تازۀ دانۀ آن مادۀ كارانجين ^u200a١u200aيافت مىشود كه در روغن بىحركت جدا شده و تهنشين مىشود.

در كارانجين مادۀ پونگامول ^u200a٢u200aوجود دارد كه به نظر مىرسد متعلق به گروه هايدروكسىفلاوون ^u200a٣u200aها باشد [رانگاسوامى-سشادرى]. در مواد جامدى كه پس از چند روز ماندن روغن خام از روغن جدا شده، بهنيك اسيد مشخص شده است [مانجونات-رائو]. از پوست ريشۀ درخت كه يك داروى ضد عفونى است، مادۀ متبلورى را آقاى رانگاسوامى ^u200a۴u200aجدا كرده كه نام آن را كانوجين ^u200a۵u200aگذارده است. اين ماده به مقدار كمى در پوست ساقه نيز يافت مىشود.

در گزارش علمى ديگرى در مورد تركيبات شيميايى گياه چنين آمده است: در تخم گياه در حدود u200a٣۶u200a-u200a٢٧u200a درصد يك نوع روغن چرب تلخ و مقدار كمى اسانس روغنى فرّار وجود دارد و اضافه شده كه علاوه بر روغن ثابت در تخم آن سه نوع مادۀ متبلور به نامهاى كارانجين، پونگامول و گلابرين ^u200a۶u200aوجود دارد و كارانجين مادۀ مؤثر و عامل عمدۀ آن است كه خواص شفابخش روغن دانه مربوط به آن است. مادۀ عامل تلخ دانه براى شفاى انواع زيادى از بيمارىهاى پوستى مؤثر است.

خواص-كاربرد

الف) كاربرد آن در نواحى خاور دور كه در منابع امريكايى آمده است:

از روغن دانۀ گياه براى معالجۀ بيمارىهاى پوستى استفاده مىشود و در برخى مآخذ آمده است كه ماليدن آن براى روماتيسم نيز نافع است. روغن آن داراى خاصيت ضدعفونىكننده و پاككنندۀ چرك است [واناستىنيس-كروزمان]. از گرد ريشۀ خشك خردشدۀ درخت و پوست ساقۀ آن براى رفع خارش استفاده مىشود [واناستىنيس -كروزمان].

از پوست درخت براى سقط جنين مىخورند [گررو]. تمام قسمتهاى مختلفۀ درخت اعم از دانه يا برگ يا پوست همه قىآور هستند [هاو]. از تمام قسمتهاى گياه به عنوان سم ماهى براى صيد ماهى استفاده مىشود.

ب) كاربرد آن در هند كه در منابع علمى هندى منعكس است:

در هند از دانۀ گياه در استعمال خارجى براى معالجۀ بيمارىهاى پوستى استفاده مىشود. روغن دانۀ آن براى درمان ناراحتىهاى جلدى، جرب و هرپس بر روى مواضع ماليده مىشود. از پوست تازۀ ساقۀ درخت در استعمال داخلى براى درمان بواسير خونى استفاده مىشود. از برگهاى درخت به صورت ضماد روى زخمهايى كه كرم زده است گذارده مىشود. از شيره و عصارۀ ريشۀ درخت براى بستن زخمهاى فيستولى و سوراخشده و همچنين براى پاك كردن جراحتهاى متعفن و بد استفاده مىشود. در استعمال داخلى از عصارۀ ريشۀ مخلوط با هموزن آن شير نارگيل و آب آهك براى معالجۀ سوزاك استفاده مىشود.

پ) در منابع طب سنتى ايرانى:

در داخل دانۀ درخت مغز آن شبيه مغز فندق كه دو قسمت مىشود وجود دارد كه داراى مقدار زيادى روغن بسيار تلخ است. برگ و شكوفۀ درخت نيز تلخ هستند.

دانۀ آن چون خشك شود، مغز داخل آن جدا شده و اگر دانه را حركت دهند در اثر حركت مغز در داخل آن صدا مىدهد و به اين دليل است كه در بعضى مدارك طب سنتى آن را سنگ ذكر كردهاند.

از نظر طبيعت طبق نظر حكماى طب سنتى گرم و خشك است و برخى سرد و خشك گفتهاند. از نظر خواص معتقدند كه ورمها را تحليل مىبرد و خونريزى را قطع مىكند و اگر نصف مغز دانۀ آن با چند دانه قرنفل ساييده و خورده شود براى تسكين درد قولنج باد و گاز و نفخ خيلى مؤثر است. اگر دانۀ آن را با شير انسان ساييده و شياف بردارند براى حامله شدن زنان عقيمه مؤثر است و اگر مدت u200a١٠u200a-u200a٧u200a روز هر روز سه دانۀ آن را زير آتش بپزند سپس بيرون آورده پوست آن را كنده و مغز آن را بيرون آورند و بكوبند و با آب مخلوط نموده و بخورند براى تسهيل زايمان و وارد شدن آب در كيسه جنين مفيد است. روغن دانۀ آن اگر به بدن ماليده شود موجب طراوت پوست و معالجۀ جرب است و براى جذام نيز نافع است و اگر مغز آن را با هموزن آن روغن كنجد مخلوط و حرارت دهند كه سوخته و مانند ذغال شود و سپس آن را صاف نمايند و در شيشه نگهدارند قدرى از آن را روى زخمهاى بد بمالند، زخم را التيام داده به هم مىآورد و اگر گرد مغز آن را روى برگ كرچك ريخته و برگ را روى بيضهاى كه آب آورده است ببندند و اين كار را تكرار نمايند كمكم ورم و آب بيضه جذب شده و تحليل مىرود و يا از يك طرف سر باز مىكند و التيام مىيابد.

گياه ديگرى از خانوادۀ بقولات Leguminosae در هند مىرويد كه به انگليسى Derris و Deguelia ناميده مىشود، اين گياه چون در ريشۀ آن مقدار قابل ملاحظهاى مادۀ معروف حشرهكش Rotenone وجود دارد معروفيت دارويى و حشرهكشى دارد. نام علمى آن Derris elliptica) Roxb. (Benth. و مترادف آن Pongamia elliptica Sweet. مىباشد.

مشخصات

درختچهاى است بالارونده داراى برگهاى مركب فرد با u200a١٣u200a-u200a٩u200a برگچه. گل آن قرمزرنگ. ميوۀ آن به شكل غلاف به طول حدود u200a۵u200a سانتىمتر كه دانهها در آن قرار دارند. اين گياه تقريبا در تمام مناطق خاور دور مىرويد، در ايران تا به حال شناسايى نشده است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در گياه مواد دريد ^u200a١u200a، انيدرودريد ^u200a٢u200a، توبوتوكسين ^u200a٣u200a، درين ^u200a۴u200a و در ريشۀ آن روتنون ^u200a١u200a، دگلين ^u200a٢u200a، تفروزين ^u200a٣u200aو توكسىكارول ^u200a۴u200aيافت مىشود.

در رزين حاصل از ريشۀ گياه مادۀ توكسىكارول وجود دارد. در ريشۀ خشك گياه در حدود u200a۵u200a درصد روتنون و u200a٩u200a/u200a٨u200a درصد ال-اليپتون ^u200a۵u200aيافت مىشود.

خواص-كاربرد

اين گياه سمى است و ريشۀ آن حشرهكش و لاروكش حشره مىباشد. برگهاى گياه براى گاوان سمى است. گرد ريشۀ گياه را با كمى پودر تالك و نشاستۀ گندم به نسبت مساوى و كمى گوگرد مخلوط كرده براى كنترل بيمارىهاى پوست نظير جرب مىمالند. از خيسكردۀ u200a٢٠u200a-u200a١۵u200a گرم ريشۀ خردشدۀ گياه در هزار گرم آب محلولى براى مبارزه با حشرات آفات گياهى به دست مىآيد. در فيليپين از گرد ريشۀ آن در مواردى براى مسموم كردن اشخاص و همچنين براى خودكشى به كار رفته است [كوئى زمبينگ].