سرخس عقابى

در شمال ايران نظير ساير سرخسها با نامهاى محلى «چماز» و «چماس» و در رشت با نام «كرف» شناخته مىشود. به فرانسوى La fougere aigle ، Grande fougere و Fougere imperiale و Pteride aquiline و به انگليسى Brake وBracken ناميده مىشود. گياهى است از خانوادۀ Polypodiaceae ، نام علمى آن Pteridium aquilinum) L. (Kuhn و نامهاى مترادف آن Pteris"esculenta"Forst و Pteris aquilina L. مىباشد.

مشخصات

گياهى است چندساله بزرگ از سرخسها داراى ساقههاى زيرزمينى نسبتا ضخيم، دراز، افقى. برگهاى آن پهن بزرگ مثلثى شكل با بريدگىهاى مكرر و عميق با دمبرگ دراز و سفت كه مقطع آن نيمهاستوانه است و در قسمت پايين تا ميزان قابل ملاحظهاى در خاك فرو رفته است. اسپرها و هاگهاى آن زرد كمرنگ با دانههاى خيلى ريز.

اين گياه در چين، هندوستان و ايران و ساير مناطق آسيا و در اروپا در جنگلها مىرويد. در ايران در گيلان و در بندر گز مىرويد. در رشت با نام محلى شناخته مىشود. معمولا ساقۀ زيرزمينى و شاخههاى جوان آن در طب سنتى مستعمل است.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در اين سرخس HCN يا اسيد سيانيدريك ^u200a١u200a، كاتچوئيك تانن ^u200a٢u200a، آنتىويتامين B ^u200a٣u200aو آنتىويتامينK ^u200a۴u200aو پتريدين ^u200a۵u200aوجود دارد.

ساقۀ زيرزمينى آن داراى فيليسيك اسيد، اسانس و رزين، مقدارى تانن، فيليكوتانيك ^u200a۶u200aاسيد، روغن چرب، موم، آسپيدينول، قند، صمغ و نشاسته مىباشد [روا].

توضيح: پتريدين يك مادۀ عامل كرمكش جديد است كه در دمبرگ اين نوع سرخس در قسمتى از دمبرگ گياه كه در خاك مىباشد وجود دارد كه براى كرم خاكى و ماهى مسمومكننده است ولى در مورد آسكاريد بىاثر مىباشد.

خواص-كاربرد

در چين ساقۀ زيرزمينى و قسمت زير خاك دمبرگ گياه را در شراب گرم خيس كرده و از آن تنطور درست مىكنند كه خوردن اين تنطور را براى روماتيسم بسيار مفيد مىدانند [هو]. ساقۀ زيرزمينى و شاخههاى جوان آن مدر، خنككننده، ضد كرم و داروى خوبى براى بيرونافتادگى مقعد مىباشد. تجربه نشان داده است كه اگر اين دارو براى مدت خيلى طولانى و مكرر خورده شود در اثر تجمع و تراكم مواد عامل آن در بدن نوعى مسموميت ايجاد مىنمايد. در دوران قحطى و گرسنگى در برخى مناطق ديده شده است كه عدهاى در اثر خوردن شاخههاى جديد اين گياه در درازمدت مسموميت شديد منجر به مرگ داشتهاند [هاو]. گياه سرخس عقابى ملين است [روا]. در هندوچين ساقۀ زيرزمينى و ريشههاى گياه را سرخ كرده و با روغن كنجد مخلوط مىنمايند و براى معالجۀ گزش مار به كار مىبرند [پتلو].

جوشاندۀ ريشۀ آن مدر و مسكن و درعينحال جريان خون را فعال مىنمايد [فوكود]. برگهاى خشك يا سبز آن براى حيوانات نشخواركننده مسمومكننده است.

در هند جوشاندۀ ساقۀ زيرزمينى و برگهاى آن را براى رفع ناراحتىهاى طحال و احشاى داخل شكم مىخورند، به علاوه ساقۀ زيرزمينى آن را قابض و ضد كرم مىدانند.

مصرف اين گياه به علت عوارضى كه دارد، در مواردى كه ضرورى تشخيص داده شود، بايد با توصيه و زير نظر پزشك باشد.