سرخسها

سرخسها دستهاى از رستنىهاى كرۀ زمين هستند كه گل ندارند و به گياهان بدون گل يا نهانزاد معروف هستند و چون بين آنها تعداد زيادى با خواص دارويى در طب سنتى مورد توجه مىباشد به بحث و تشريح آنها در اين كتاب مبادرت مىشود. در كتب طب سنتى از آنها با نام «سرخس» نام برده شده است و از روزگاران كهن انواع دارويى آنها مورد شناخت حكماى طب سنتى بوده است، مثلا سرخس نر كه يكى از انواع سرخسهاست از u200a۴u200a قرن قبل از ميلاد مسيح همواره مورد شناخت تئوفراست ^u200a١u200aطبيب و فيلسوف معروف يونانى (287-372 قبل از ميلاد) و پس از آن ديوسكوريد ^u200a٢u200aطبيب معروف يونانى قرن اول پس از ميلاد و مؤلف كتاب Traitesur la matiere medicale و پلىنى طبيعىدان معروف رومى (u200a٧٩u200a-u200a٢٣u200a پس از ميلاد) و مدتها بعد جالينوس ^u200a٣u200aطبيب معروف يونانى (210-131 پس از ميلاد) بوده و آن را براى درمان بيمارىها تجويز مىكردهاند. ديوسكوريد در نوشتههايش آن را «پتريس» نام برده است.

در قديم ريشه و ساقۀ زيرزمينى لهشدۀ سرخس نر را با عسل مخلوط كرده و براى دفع كرمهاى پهن معده توصيه مىكردهاند و حتى از اختلالاتى كه در بينايى ايجاد مىكند و ساير عوارض ناراحتكنندۀ اين گياه نيز اطلاع داشته و در يادداشتها و كتابهاى خود به آن اشاره كردهاند و براى احتراز از اين عوارض روشهاى خاصى براى مصرف و مقدار خوراك آن تعيين نمودهاند.

سرخسها در گيلان «چماز» ناميده مىشوند. به فرانسوى بهطور كلى آن را Fougere و به انگليسى Fe مىنامند. اين رستنىها از دستۀ نهانزادان آونددار Pteridophytes و از گروه سرخسها Filicineae مىباشند.

مشخصات

سرخسها گروهى از گياهان هستند كه گل ندارند و يا گل نمىدهند ولى ريشه و برگ و آوند يا عروق گياهى دارند و چون گل ندارند بايد ديد كه توليد و تكثير آنها به چه نحوى انجام مىشود.

گياهانى هستند چندساله بدون ساقۀ هوايى ولى داراى ريشه و اعضاى زيرزمينى كه متورم است و مقدار زيادى ريشه و ريشك به دور ساقۀ زيرزمينى آنها پيچيده است و داراى برگ نيز مىباشند و برگهاى آنها كه تنها عضو هوايى آنها مىباشد معمولا خيلى بريده بريده و تقسيمشده، پهن و دراز و مثلثشكل و اغلب با تقسيمات ثانوى نيز مىباشند و مستقيما از ريشه يا بيخ گياه بيرون مىآيند. در برخى موارد كه دمبرگ درازى دارند (مانند سرخس ماده) دمبرگ آنها با ساقۀ هوايى اشتباه مىشود.

برگهاى جوان كه تازه روييدهاند به هم پيچيده و شبيه سر عصا مىباشند ولى به تدريج كه رشد كردند و سنى از آنها گذشت از هم باز شده و بهصورت برگ مركب با تقسيمات و بريدگىهاى زياد و سبزرنگ درمىآيند كه در زير پهنۀ برگ محفظههايى به نام اسپورانژ ^u200a١u200aكه ابزار تكثير سرخسها مىباشد، ديده مىشوند. اسپورانژ به شكل كيسه يا محفظۀ متورم كوچكى است كه در آن گردى متشكل از دانههاى خيلى ريز قهوهاىرنگ وجود دارد كه هاگ يا اسپور ^u200a٢u200aناميده مىشوند.

تكثير سرخسها شامل دو مرحله است: مرحلۀ اول دانههاى هاگ يا اسپور كه در كيسههاى اسپورانژ زير برگ تشكيل شده است، پس از رسيدن از كيسهها به خارج ريخته مىشوند و روى خاك مىريزند و پس از چندى جوانه زده و يك تيغۀ سبزرنگ گياهى به نام پروتال ^u200a١u200aاز آنها مىرويد.

مرحلۀ دوم در قسمت زير پروتالها برآمدگى كوچكى به نام آنتريد ^u200a٢u200aظاهر مىشود. آنتريدها كيسههاى كوچكى هستند كه در آنها كپسولهاى ريز مارپيچى به نام آنتروزوئيد ^u200a٣u200aوجود دارد و بهعلاوه در زير پروتالها تورمهاى ديگرى نيز ديده مىشود به نام آرشگون ^u200a۴u200aكه در هريك از آنها جسم كوچكى به نام اوئوسفر ^u200a۵u200aوجود دارد.

از درهم آويختن يك اوئوسفر و يك آنتروزوئيد يك تخم بوجود مىآيد كه آن تخم در خاك و محيط مساعد از نظر حرارت و رطوبت سبز شده و منشأ توليد سرخس جديد خواهد بود كه آن هم به نوبۀ خود اسپر توليد خواهد كرد و قس علىهذا تكثير و توليد و انتشار سرخسها انجام مىگيرد.

سرخسها داراى جنسهاى متعددى هستند كه عمدهترين آنها از نظر طبى و دارويى عبارتاند از:

الف) بين سرخسهاى بزرگ:

u200a١u200a. Polypodes ها كه نمونههايى از آنها با نامهاى «بسفايج» ، «سرخس عقابى» در مجلدات اين كتاب با خواص و مشخصات آنها شرح داده مىشود.

u200a٢u200a. سرخس نر و سرخس ماده كه در اين كتاب مشخصات و خواص آنها معرفى مىشود.

ب) بين سرخسهاى كوچك:

u200a١u200a. اسقولوقندريون يا اسقولوقندريون Scolopendre كه مشخصات و خواص آن در اين كتاب شرح داده خواهد شد.

u200a٢u200a. پرسياوشانها يا Capillaire ها كه چند گياه معروف از آنها در اين كتاب معرفى مىشود.

u200a٣u200a. Asplenium ها يا طحال داروها كه تعدادى از آنها كه از نظر خواص دارويى مورد توجه هستند، در اين كتاب معرفى مىشوند.

u200a۴u200a. سرخس سلطانى Osmonde royale كه مشخصات و شرح خواص آن در دنباله همين قسمت خواهد آمد.

سرخس نر

در كتب طب سنتى با نام «سرخس» آمده است در گيلان و تنكابن «چماز» گويند (عملا به ريشه و قسمت زيرزمينى آن كه در طب سنتى مستعمل است چماز گفته مىشود) .

به فرانسوى Fougere māle و Nephrode و Polystic fougere māle و Aspidie و به انگليسى Fe و Male fe وMale Polypody گفته مىشود. گياهى است از دستۀ نهانزادان آونددار Pteridophyte گروه Filicineae خانوادۀPolypodiaceae ، نام علمى آن Dryopteris filix-mas) L. (Schott. و مترادفهاى آن Aspidium filix-mas Sw.

و Nephrodium filix-max Rich. و Polystichum filix-mas Roth. مىباشد.

مشخصات

سرخس نر گياهى است چندساله بىگل. برگهاى آن درشت و دراز سبز به شكل مثلث داراى بريدگىهاى فراوان با تقسيمات ثانوى كه مستقيما از ريشه بيرون آمدهاند. ساقۀ زيرزمينى آن كه بيشتر مستعمل در طب سنتى است، پوشيده از فلس و از ريشكهاى گياه، رنگ آن سياه مايل به سرخ و پر از گره. سرخس نر بيشتر در كوهستانها و اراضى سنگلاخ مىرويد. در ايران در مناطق شمال ايران بين درختان ناحيۀ خالودشت و لنگرود و در آذربايجان در حسن-بيگلو در قرهداغ فراوان انتشار دارد.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در قسمت زيرزمينى ريشههاى گياه سرخس نر مقدارى اسانس، صمغ رزينى به نام فيلمارون ^u200a١u200a، فيليسين خام ^u200a٢u200aو اسيدى به نام فيليسيك اسيد ^u200a٣u200a وجود دارد. مقدار مادۀ مؤثر در ساقۀ زيرزمينى گياه معمولا در تابستان كمتر است و بيشترين مقدار مادۀ مؤثر در زمستان در اعضاى زيرزمينى گياه وجود دارد، به همين جهت ساقۀ زيرزمينى گياه را بايد در پاييز از زمين خارج كرد و نگهدارى نمود.

حكماى طب سنتى معتقدند كه قدرت دارويى ساقۀ زيرزمينى يا بيخ گياه حد اكثر تا u200a۴u200a سال باقى مىماند ولى بههرحال بهتر است كه هر دو سال تجديد شود.

بررسيهاى ديگرى نشان مىدهد كه مادۀ فيليسين خام در حدود u200a۴u200a درصد سميت دارد و بر ضد انگل Enchytracus albidus مؤثر مىباشد. در اين مورد از محلول 10 ميلىگرم در 100 ميلىليتر آب استفاده مىشود.

مواد مؤثر در ساقۀ زيرزمينى گياه، فيليسين، آلفا-فلاوسپيديك اسيد ^u200a١u200aو فيليسيك اسيد مىباشد ]S. G. I. M. P[ . بررسىهاى ديگرى نشان مىدهد كه عصارۀ اترى ساقۀ زيرزمينى گياه در حدود u200a١٠u200a-u200a۶u200a درصد است كه در حدود u200a٢۵u200a درصد آن فيليسين مىباشد ]G. I. M. P[ .

خواص-كاربرد

قبل از ذكر مطلبى در مورد خواص دارويى سرخس نر بايد به اين نكته توجه داده شود كه در مصرف محصولات دارويى حاصل از ساقۀ زيرزمينى سرخس نر بايد خيلى احتياط نمود، زيرا اسراف در خوردن آنها و يا خوردن زايد بر حد مجاز موجب اختلالاتى از جمله تحريك شديد روده در نتيجه اسهال شديد گشته و با اثرى كه روى سيستم اعصاب مركزى مىگذارد موجب ايجاد عوارضى مانند كورى موقت، فلج، يرقان و. . . مىشود. بنابراين در مصرف آن بايد نهايت مراقبت را به عمل آورده و حتما زير نظر پزشك و با توصيۀ او عمل شود.

در ويتنام از ساقۀ زيرزمينى سرخس نر به عنوان حشرهكش استفاده مىشود [فوكود]. در چين ريشۀ سرخس نر را دوبار در هر سال جمعآورى مىكنند و از اين ريشهها براى كشتن انگلهاى معده و براى التيام زخم و بند آوردن خونريزى استفاده مىشود بخصوص براى قطع خونريزيهاى بعد از وضع حمل. مادۀ عامل و مؤثر ريشۀ سرخس كه براى دفع كرم كدو اثر مىكند، رزين روغنى به نام فيلمارون و فيليسين خام مىباشد. بهطور كلى مصرف داخلى محصولات دارويى ساقۀ زيرزمينى سرخس نر براى دفع كرم كدو بسيار مؤثر است. از نظر نوع كرم كدو كه دفع مىشود دو نظريه بين اطباى سنتى وجود دارد، عدهاى معتقدند كه براى دفع كرم كدوى مسلح و غير مسلح هر دو نوع مؤثر است ولى عدۀ ديگرى معتقدند كه در تنياى غير مسلح كه بندهاى آن كوتاه است، اثر قوى دارد ولى در كرم كدوى مسلح بىاثر است و در مورد كرم كدوى مسلح پوست ريشۀ انار را خيلى مؤثر مىدانند. مقدار خوراك از جوشاندۀ بيخ سرخس نر براى اين منظور عدهاى از u200a١۶u200a-u200a٨u200a گرم و عدهاى حتى تا u200a۶٠u200a گرم بيخ سرخس نر را تجويز كردهاند كه در هزار گرم آب بجوشانند نه فقط براى دفع كرم كدو بلكه در دفع ساير كرمهايى كه در مجارى گوارشى وجود دارند نيز اثربخش بوده است. مصرف گرد بيخ سرخس نر به مقدار u200a۵٠u200a-u200a٣٠u200a گرم در دفع كرم كدو توصيه مىشود و معمول است كه پس از خوردن اين گرد بايد از يك مسهل نمكى نظير سقمونيا يا تنطور ژالاپ در حدود u200a١۵u200a گرم استفاده كرد تا كرمهاى فلجشده خارج شوند

و اما از نظر حكما طب سنتى بيخ يا ريشۀ سرخس نر گرم و خشك است و از نظر خواص معتقدند كه بازكنندۀ انسداد مجارى عروق است، نفخ را تحليل مىبرد و از همه بيشتر دافع كرم كدو و اقسام ديگر كرم شكم و رودهها مىباشد.

اگر با خربق سياه يا سفيد و يا سقمونيا و عسل خورده شود، اثرش بيشتر است. اگر بيخ سرخس با عسل خورده شود زردآب را نيز خارج كرده و جنين را ساقط مىكند و كرم كدو را دفع مىنمايد و براى خفقانهاى سخت و صعبالعلاج و جراحت كليه، مثانه، سياتيك، نقرس و درد مفاصل نافع است. اگر از بيخ تازۀ آن به قدر u200a٣u200a كيلوگرم تهيه كرده و آن را در ابعاد باقلا قطعهقطعه نمايند و در u200a۶u200a كيلوگرم عسل بجوشانند تا كاملا پخته شود و حجم كل در حدود يك كيلوگرم شود و هر روز u200a٨٠u200a-u200a٧٠u200a گرم از آن را تا مدتى بخورند براى رفع درد استخوان نشيمنگاه مفيد است. گرد خشك آن براى جراحتهاى مرطوب و ديرعلاج بسيار نافع است.

اگر u200a١۶u200a گرم از گرد آن با سركه خورده شود براى اخراج كرم معده و جنين مؤثر است و اگر u200a١٢u200a گرم آن خورده شود براى دفع كرم دراز معده نافع است. دستور اين است كه قبل از خوردن آن سير خشك بخورند. برگ تازۀ سرخس ملين است و اگر چند روزى پىدرپى بخورند مواد بدبوى چشم و پلك را دفع مىكند. ضماد برگ جوان آن را با حنا اگر بر سر گذارند براى جلوگيرى از آب آوردن چشم در ابتداى امر كه علامت شروع آن ظاهر شده است مفيد مىباشد. مقدار خوراك از بيخ سرخس تا ۵u200a گرم است و جانشين آن از نظر خواص قنبيل است، بيخ سرخس مضر ريه است و از اين نظر بايد با شيح ارمنى خورده شود. بيخ سرخس براى اشخاصى كه مبتلا به ناراحتىهاى قلبى و كبدى هستند نبايد تجويز شود.

تهيۀ تنطور از برگهاى جوان و نورستۀ سرخس نر:u200a۵٠٠u200a گرم برگ جوان و تازۀ سرخس نر را در u200a۴u200a كيلوگرم اتر سولفوريك به مدت يك هفته بخيسانند و صاف روى آن را با عمل انحراف بردارند و حفظ كنند u200a٨u200a گرم از اين تنطور را در يك فنجان شربت قند بياشامند.

تهيۀ گرد سرخس نر: بيخ سرخس نر را به مقدار مورد نظر گرفته سر و ته آن را بزنند و آن را به قطعات نازك بريده و خرد نمايند و پوست آن را برداشته و در گرمخانۀ u200a۴٠u200a درجۀ سانتىگراد بخشكانند و نرم بكوبند و از الك ابريشمى داروسازى نمره u200a٨٠u200a بگذرانند. مقدار خوراك از اين گرد براى دفع كرم كدو u200a۶u200a-u200a۴u200a گرم است. بايد سعى كرد كه بيخ تازه باشد و بىدرنگ پس از خارج ساختن از زمين به كار رود.

داروى ضد كرم كدو:u200a۶u200a-u200a۴u200a گرم گرد سرخس نر را با u200a١٢۵u200a گرم آب مخلوط كرده صبح ناشتا يكدفعه بياشامند و يك ساعت بعد معجونى مركب از u200a۶u200a دسىگرم كلمل ساييده،u200a۶u200a دسىگرم سقمونيا،u200a٣u200a دسىگرم گمگوت و مقدار كافى عسل ساخته و ميل كنند. كليۀ داروهاى تركيبى سرخس همانطور كه فوقا اشاره شد بايد زير نظر و با توصيۀ پزشك خانواده باشد.

سرخس ماده

به فرانسوى Fougere femelle و به انگليسى Fe و Female fe و lady fe گفته مىشود. گياهى است از دستۀ نهانزادان آونددار Pteridophyte و گروه Filicineae خانوادۀ Polypodiaceae ، نام علمى آن Athyrium filix-foemina) L. (Roth. و مترادف آن Polypodium filix-foemina L. مىباشد.

مشخصات

بهطور كلى شبيه سرخس نر، بلندى برگ آن بيشتر و تقريبا يك برگ مشخص دارد. شكل برگ همانطور مثلثى با بريدگىها و تقسيمات ثانوى و بيشتر در جنگلهاى مرطوب و مناطق پرسايه مىرويد. در ايران در مناطق آذربايجان و لنگرود ديده مىشود.

تركيبات شيميايى

از نظر تركيبات شيميايى در ساقۀ زيرزمينى يا بيخ آن كمى فيليسيك اسيد است ولى مقدار بيشترى از مادۀ مؤثر ديگرى به نام پلىستيچين ^u200a١u200aو پوليستىچالبين ^u200a٢u200aيافت مىشود. خواص ساقۀ زيرزمينى آن تا حدود زيادى شبيه سرخس نر و كمى ضد كرم مىباشد كه از تكرار آن خوددارى مىشود. خاصيت ضد كرمى آن در اغلب موارد ناچيز بوده است. سرخسهاى معروف ديگرى نيز هستند كه چون در ايران نمىرويند به ذكر مختصرى از آنها مبادرت مىشود.

u200a١u200a. سرخس سلطانى

به فارسى «سرخس سلطانى» و «دهانشور سلطانى» گفته مىشود. به فرانسوى Fougere royale و Osmonde و به انگليسى Royal flowering fe، Osmund و Flowering fe گفته مىشود. گروه و دسته و خانوادۀ آن مشابه سرخس نر و ماده است نام علمى آن Osmunda regalis L. مىباشد.

شكل گياه مانند سرخسها بزرگ بريده بريده ولى كنارۀ برگچهها صاف و به رنگ سبز مايل به قرمز است و از ريشۀ آن استفاده مىشود.

خواص-كاربرد

مدر است و براى درمان انواعى از استسقا به كار مىرود. مصرف حدود u200a١٠u200a گرم عصارۀ ريشۀ آن مسهل است.

براى تهيۀ دمكردۀ آن u200a١٨u200a-u200a١۶u200a گرم ريشه را در يك ليتر آب جوش دم مىكنند.

از اين دارو در انگلستان براى معالجۀ ريكتس يا نرمى استخوان در بچهها ^u200a١u200aاستفاده مىشود ]G. I. M. P[ .

u200a٢u200a. سرخس ديگرى به نام علمى Polystichum spinulosum Lam. et DC.

در ايران تا به حال وجود آن گزارش نشده است. شكل گياه شبيه سرخس نر ولى خاصيت ضد كرمى ريشۀ آن خيلى بيشتر از ريشۀ سرخس نر است. بهطورىكه تجربه نشان داده است عصارۀ اعضاى زيرزمينى آن دو برابر قوىتر از عصارۀ اعضاى زيرزمينى سرخس نر اثر ضد كرمى دارد. در اغلب مناطق نيمكرۀ شمالى بخصوص در جنگلهاى مرطوب فرانسه مىرويد. در ساقۀ زيرزمينى اين سرخس نيز فيليسيك اسيد، آسپيدين ^u200a٢u200aيا آسپيدينول ^u200a٣u200a، پوليستىچىنين ^u200a۴u200aو پوليستىچالبين مشخص شده است.