پاى گرگ

در كتب طب سنتى با نام «رجل الذئب» و در برخى كتب «پاى گرگ» نوشته مىشود. به فرانسوى Lycopode و Patte de loup و Lycopode en massue و به انگليسى Club-moss گفته مىشود. گياهى است از دستۀ گياهان نهانزاد آونددار Pteridophytes و خانوادۀ پاىگرگىها Lycopodiaceae ، نام علمى آن Lycopodium clavatum L. مىباشد.

مشخصات

پاى گرگىها از دستۀ گياهان بىگل ولى داراى ريشه و ساقه و برگ هستند. تكثير آنها مانند سرخسها از طريق هاگ يا اسپر انجام مىشود. پاىگرگ گياهى است چندساله به حالت خزنده و قايم هر دو حالت ديده مىشود. بلندى آن به u200a۵٠u200a سانتىمتر مىرسد. قسمت خوابيدۀ آن پوشيده از برگهاى ريز و سبز است و در قسمت انتهاى ساقه قايم آن u200a٣u200a-u200a٢u200a سنبله ديده مىشود كه از فلسهاى كوچك مثلثىشكل پوشيده شده و در كنار فلسها كيسه يا كپسول محتوى Spore يا هاگ وجود دارد و همين گرد هاگهاست كه پس از رسيدن از هاگدانها خارج شده و به صورت گرد در طب سنتى به عنوان دارو مستعمل است.

اين گياه در جنگلهاى مرطوب و اغلب مناطق مناسب اروپا، امريكاى شمالى و آسيا و افريقا انتشار دارد. معمولا در مناطق معتدله مىرويد و در مناطق حاره در ارتفاعات ديده مىشود.

در اكثر مدارك اشارهاى به وجود اين گياه در ايران نشده است، ولى طبق نظر گياهشناسان به نظر مىرسد كه در ايران وجود داشته باشد. معمولا براى تهيۀ گرد ليكوپود، سنبلههاى داراى هاگ گياه را كمى قبل از رسيدن كامل چيده و روى پارچهاى تكان مىدهند. سپس هاگهاى خارجشده كه روى پارچه ريخته شده جمعآورى مىشود.

اين گرد كه به عنوان دارو مصرف مىشود، به رنگ زرد روشن و سبكوزن است.

اگر در آب ريخته شود بدون اينكه خيس شود در سطح آب قرار مىگيرد ولى اگر در آب جوش بريزند در آن فرو مىرود. الكل، اتر، اسانسها و روغنها را سريعا آغشته مىسازد. اگر در شعلۀ آتش قرار گيرد بخوبى مىسوزد و شعلۀ آبى نورانى ايجاد مىكند. بدون طعم است ولى داراى بوى ضعيفى مىباشد.

تركيبات شيميايى

از گياه پاىگرگ هيماليا كه مورد بررسى قرار گرفته سه آلكالوئيد به نامهاى ليكوپودين ^u200a١u200a، كلاواتين ^u200a٢u200aو كلاواتوكسين ^u200a٣u200aجدا شده است. از گياه پاىگرگ امريكايى نيكوتين ^u200a۴u200a، ليكوپودين و آلكالوئيدهاى Lu200a١٣u200a ، Lu200a١٨u200a و Lu200a١٩u200a به دست آمده ولى آلكالوئيدهاى كلاواتين و كلاواتوكسين در آن يافت نشده است ]G. I. M. P[ .

بررسى ديگرى نشان مىدهد كه سه آلكالوئيد ليكوپودين، كلاواتين و كلاواتوكسين هر سه از نظر فيزيولوژيكى در يك سطح فعال و عامل هستند و هر سه سمى مىباشند [روا].

خواص-كاربرد

گرد هاگهاى گياه ليكوپود مهمترين قسمت آن است كه به عنوان دارو مصرف مىشود و چون خاصيت جذب رطوبت دارد در داروسازى براى اينكه قرصها و حبها در محيطهاى مرطوب به هم نچسبند، از اين گرد استفاده مىكنند. اين گرد زردرنگ چون بشدت قابل اشتعال است، لذا به آن گوگرد نباتى يا كبريت نباتى نيز مىگويند. از اين گرد براى معالجۀ قسمتى از پوست بدن كه در اثر زخم از بين رفته باشد و يا ناراحتىها و خراشهاى پوست و ناراحتىهاى قارچى پا ^u200a۵u200aبه كار مىرود. از جوشاندۀ قسمت فوقانى ساقۀ اين گياه كه حامل هاگدانها مىباشد به عنوان مقوى و تونيك و به عنوان بىحسكننده يا آنالژزيك براى كاهش درد مفاصل، درد پشت و كمر مصرف مىشود. در بعضى مدارك آمده است كه براى معالجۀ روماتيسم نيز مفيد است. از اين جوشانده به صورت كمپرس براى شستن عضو دردناك نيز استفاده مىشود. ممكن است گياه خشكشده را نرم ساييده و از گرد آن براى آبسهها و زخمها استفاده نمود. از جوشاندۀ گياه به عنوان مدر، ضد اسپاسم، ضد احتلام شبانه و منظمكنندۀ عادت ماهيانه استفاده مىشود ]M. P. E. SE. A[ .

براى تهيۀ جوشاندۀ گياه،u200a٩٠u200a گرم گياه خشك را در u200a٢u200a ليتر آب آنقدر مىجوشانند تا حجم محلول به u200a١۴٠٠u200a گرم برسد و هر ده دقيقه u200a١۵٠u200a-u200a١٠٠u200a سانتىمتر مكعب يا در حدود يك فنجان مىخورند، براى ازدياد ترشح ادرار بسيار مؤثر است و اين جوشانده روى كبد و دستگاه دفع ادرار اثر قطعى دارد و عدم دفع ادرار يا حبس البول را كه با تشنج همراه است و همچنين نزله مثانه را در اشخاص بزرگسال رفع مىكند.

اگر لهشدۀ گياه تازه كه به نسبت u200a١٠u200a درصد با قند شير يا لاكتوز مخلوط شده باشد، مصرف شود براى معالجۀ نزله مثانه، سوزش مجارى ادرار و در مورد نقرسهاى كهنه اثر محسوس دارد.

در برخى از مدارك مصرف سنبلههاى گياه توصيه نمىشود و فقط گرد هاگدانهاى گياه تجويز مىشود، زيرا معتقدند كه در سنبلههاى گياه آلكالوئيد كلاواتين كه سمى است وجود دارد و ايجاد ناراحتى مىكند و مصرف آن طبق مطالعات در مورد سگها، گربهها و خرگوش عكسالعمل شديد داشته است. در انسان اولا مقدار سم آن كمضرر و شايد بىضرر است و به علاوه در گياه كه در برخى نقاط عالم كاشته شده اين آلكالوئيد ديده نشده است به اين علت عدهاى از حكما مصرف خود گياه را نيز توصيه مىنمايند.

مصرف u200a۴u200a گرم از گرد ليكوپود مخلوط در يك شربت با كمى از نوعى لعاب و صمغ عربى براى درد مثانه و ناراحتى دفع ادرار مؤثر است و پس از خوردن آن ادرار غليظى همراه با مواد زايد دفع مىشود. حجم ادرار بالا مىرود و اسيد اوريك دفع مىشود.

اگر u200a٨u200a گرم گرد ليكوپود در u200a١٢٠u200a گرم آب رازيانه و صمغ عربى و شربت ساده مخلوط شود براى اسهال ساده و اسهال خونى اطفال بسيار مؤثر است. در سيبرى روسيه از مخلوط u200a۴u200a قاشق قهوهخورى گرد ليكوپود با u200a٢u200a عدد تخممرغ و قند و آب، امولسيونى تهيه مىكنند و براى رفع اسهال خونى مىخورند. گرد پاى گرگ مشابه پودر تالك به عنوان خشككننده و تسكيندهنده استفاده مىشود و در موارد التهاب و تحريك ناحيۀ ران اشخاص چاق كه بر اثر ماليدن رانها ايجاد مىشود و همچنين رفع تحريك ناحيۀ ران اطفال كه در اثر تماس با ادرار ملتهب مىشود و درمان برخى از ناراحتىهاى پوستى، رفع خارش پوست، اكزما و سرطان پوست استفاده مىشود.